Zo'n 439 afdelingen per Grieks ministerie

Griekse ambtenaren hebben de zware taak om de door EU en IMF geëiste hervormingen uit te voeren. Maar wie hervormt de ambtenarij?

In Griekenland telt een ministerie gemiddeld 439 afdelingen. Een op de vijf daarvan bestaat alleen uit een afdelingshoofd. Voor iedere wijziging van bevoegdheden, is een nieuwe wet of decreet nodig. Gemiddeld worden overheidsbevoegdheden 1140 keer per jaar gewijzigd.

Een rapport van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) schetst een vernietigend beeld van een ouderwets, versnipperd en verstard apparaat vol leidinggevenden, maar zonder leiding. Volgens een recent witboek van de Londen Business School zijn delen van het Griekse overheidsapparaat zo inefficiënt en corrumperend dat ze mogelijk niet meer te redden zijn. Niet de politiek, maar de ambtenarij lijkt de grootste hindernis te vormen om het land weer gezond te maken.

Het slechte functioneren van de overheid was een van de redenen waarom in september het vijfde beoordelingsrapport van EU en IMF zo lang op zich liet wachten: de inspecteurs wilden met eigen ogen zien dat op de nieuwe wetten die in juni waren aangenomen ook acties op ministeries volgden.

De regels zijn in Griekenland zo complex en sluiten zo slecht op elkaar aan, dat ze bijna niet uitvoerbaar zijn. Ministers kunnen zelf door de bomen het bos niet zien. ‘Ze kunnen geen prioriteiten stellen’, klagen ongeduldige diplomaten gefrustreerd. Maar de snelheid waarmee de crisis zich ontwikkelt, vereist juist snel en efficiënt handelen. Dat zou zelfs van een goed georganiseerd land al het uiterste vragen.

Hoe hervorm je een land met een bestuursapparaat dat eigenlijk eerst zelf van de grond opnieuw opgebouwd zou moeten worden en waarop je tegelijk ingrijpend bezuinigt? Waar belastingkantoren zo weinig binnen halen dat het haast goedkoper is om ze op te heffen? De laatste crisisbelasting wordt daarom bij de elektriciteitsrekening opgeteld. Wie niet betaalt, kan worden afgesloten.

Liberale economen verwijten regeringspartij Pasok dat het veel effectiever was geweest meer ambtenaren te ontslaan en de achterblijvers beter te stimuleren, dan de salarissen over de hele linie te verlagen. Harder werken voor minder geld, terwijl je voortdurend wordt bekritiseerd, is niet bepaald motiverend.

Panagiotis Karkatsoulis, die werkt voor het Griekse ministerie voor Administratieve Hervorming en Digitale Overheid, is door de internationale organisatie voor Openbaar Bestuur uitgeroepen tot ambtenaar van het jaar 2012. En ook hij heeft niet meteen de antwoorden. „Zolang politieke partijen van hervormingen in het openbaar bestuur een politieke strijd blijven maken, komen we niet verder”, zegt Karkatsoulis, die de prijs vooral krijgt omdat hij veel problemen binnen de Griekse overheid inzichtelijk heeft gemaakt.

De afgelopen dertig jaar is de Europese bureaucratie gewoon bovenop de bestaande Griekse bureaucratie gestapeld, legt hij uit in zijn kantoor in Athene. Er zijn steeds nieuwe afdelingen en diensten bedacht, maar de oude werden nooit opgeheven. Soms gebeurde dat met de beste bedoelingen. Extra controles dienden als bescherming tegen corruptie. Ontslagbescherming voor ambtenaren werd ooit geïntroduceerd om ze te beschermen tegen de willekeur van politieke bazen. Maar bij elkaar zorgen ze ervoor dat het Griekse overheidsapparaat nauwelijks nog in beweging te krijgen is.

„Het is ook een Europese tragedie”, vindt Karkatsoulis. Binnen de EU zijn verschillen tussen landen lang genegeerd. Europese diensten zijn net Griekse ministeries, ze wisselen onderling amper relevante informatie uit en hebben daardoor geen goed beeld van de EU-lidstaten, die vanuit een radicaal verschillend verleden met elkaar samenwerken. „Let beter op. Je kunt Griekenland niet met Luxemburg vergelijken.”

Jarenlang gingen Europese subsidies naar de ‘hardware’ van Griekenland, naar betere wegen en het opknappen van toeristische trekpleisters. Pas na 2007 kwam er aandacht voor het bestuur. En nu staan er opeens voortdurend controleurs op de stoep, die van alles van Griekenland eisen. „Het is een pijnlijk proces”, vertelt Karkatsoulis. Hij omschrijft het ambtenarenbestand van ongeveer 700.000 mensen als een ‘smeltende sociale structuur’ waarbinnen mensen beseffen dat ze hun politici niet kunnen vertrouwen.

Hervormers worden als een bedreiging ervaren. Een voorbeeld daarvan is Diomidis Spinellis, een ICT-genie dat twee jaar geleden werd aangesteld door het ministerie van Financiën. Hij ontwierp een systeem om belastingopgaven te vergelijken met informatie over bezittingen en spoorde daarmee succesvol belastingfraude op. Vorige maand vertrok hij – om ‘persoonlijke redenen’. Twee woorden waarachter een wereld schuilgaat. Spinellis zag in dat de politieke durf om achter de echte wanbetalers aan te gaan nog altijd ontbrak. Om hem tegen te werken werden geruchten verspreid over zijn eigen belastingaangiften.

Hervormers binnen de ministeries zijn blij met de EU-experts, mits die echt komen helpen. „Mijn bureau ligt al vol met studies en adviezen”, zegt een hoge ambtenaar van het ministerie van Financiën die anoniem wil blijven. „We hebben concrete behoeften om door te kunnen gaan. Het versnellen van Europese aanbestedingsprocedures zou een stap vooruit zijn. Dan kunnen we tenminste inkt kopen om de nieuwe belastingformulieren mee te printen.”

    • Marloes de Koning