Van ziek hondje tot tijdloze klassieker

Martin Scorsese maakt een wervelende film over de ‘stille Beatle’ George Harrison. Maar de blik achter de schermen bij rockband U2 van Davies Guggenheim levert toch meer op.

Programme Name: George Harrison Living in the Material World - TX: 12/11/2011 - Episode: n/a (No. n/a) - Embargoed for publication until: n/a - Picture Shows: Young Harrison playing/holding an acoustic guitar. BBC Two’s, Arena, broadcasts the UK television premiere of Martin Scorsese’s definitive portrait of the late George Harrison, taking viewers on a fascinating musical and spiritual journey. George Harrison - (C) George Harrison Family - Photographer: George Harrison Family BBC/George Harrison Family

Van liveregistraties en documentaires tot gefilmde portretten of achter-de-schermen-verslagen; de rockfilms buitelen de laatste jaren over elkaar heen. Een reden voor de toename is dat deze films, dankzij een kleine crew, relatief goedkoop te produceren zijn. Een andere oorzaak is de gestage uitbreiding van kabel-tv en digitale zenders, waardoor de behoefte aan programma’s stijgt. Films over popmuziek zijn populair bij tv-zenders omdat ze een breed publiek aanspreken: zowel jongeren als babyboomers. De eerste groep is geïnteresseerd omdat ze iets willen weten over de rocksterren uit de jaren zestig, zeventig en tachtig die ze destijds gemist hebben, de babyboomers omdat deze sterren ooit hun idolen waren.

Maar recentere sterren worden met een film geëerd, zoals blijkt uit de documentaire over het twintigjarig bestaan van Pearl Jam 20 en From The Sky Down over U2. Toch gaat de meest besproken nieuwe rockfilm van dit moment over een fenomeen uit de jaren zestig, te weten Beatles-gitarist George Harrison. In het drie uur durende George Harrison: Living In The Material World, dat vandaag op dvd verschijnt en zaterdag op de BBC2 te zien is, portretteert regisseur Martin Scorsese een periode die nog altijd in de belangstelling staat – om haar muziek, kleding en design – en schetst hij de persoonlijke en muzikale ontwikkeling van de ‘stille Beatle’. Het eerste deel van de film gaat over zijn tijd met de groep, het tweede deel vertelt het verhaal van het leven na de breuk tot zijn dood in 2001.

Living In The Material World biedt een wervelende parade van beelden en verhalen; zoals de foto’s van Lennons met bloemen beschilderde Rolls-Royce, met daarnaast Harrisons met bloemen beschilderde Cooper Mini; de citaten uit Harrisons brieven aan z’n ouders over de waanzin van het leven on the road („We waren tien minuten binnen bij de Whiskey A Go Go. Het was helemaal niet leuk”); Harrisons vastberadenheid om zelf liedjes te schrijven ( „Als mensen als John en Paul het kunnen, dan kan ik het ook”). En al snel: Harrisons behoefte aan een spirituele tegenhanger voor het uitzinnige leven met de band. Die belangstelling voor meditatie en Indiase spiritualiteit volgde op een periode van intensief lsd-gebruik, aldus Joan Taylor, weduwe van Beatles-perschef Derek Taylor. „George zocht een manier om hetzelfde gevoel te bereiken, maar dan zonder de middelen.”

Het tweede deel van de film is onbevredigender, omdat Scorsese álle episodes van Harrisons leven wil behandelen, en daardoor oppervlakkig blijft. Het ontstaan van zijn muziek als soloartiest blijft onbesproken. Ook Harrisons fysieke conditie in 1974, spelend in Madison Square Garden met gerafelde stem en mager als een skelet, blijft onduidelijk, afgezien van een vage verwijzing naar cocaïne. Mooi daarentegen is de manier waarop zijn levensfilosofie wordt geschetst. Toen Lennon was doodgeschoten, was dat volgens Harrison vooral erg omdat hij daardoor „niet op een zelf gekozen manier zijn lichaam had kunnen verlaten”. Toen Harrison zelf bijna overleed na een aanval van een ontsnapte krankzinnige, in 1999, zei hij achteraf dat hij op dat moment de balans had opgemaakt en geconstateerd had dat hij ‘kon gaan’.

Ondanks de verdienste van Martin Scorsese, dat hij na Bob Dylan (No Direction Home, 2005) ook Harrison zo’n uitgebreid eerbetoon geeft, is bij de film een kanttekening te plaatsen. Want hoe ‘documentair’ zijn de popdocumentaires tegenwoordig? Toegegeven, Scorsese heeft voor zijn film zoveel mogelijk nog levende ooggetuigen geïnterviewd (Phil Spector, Ringo Starr, echtgenote Olivia Harrison), maar de film leunt voor het overgrote deel op archiefmateriaal. Dat biedt een mooi overzicht aan oude tv-interviews met Ringo en George, interviews met Maharishi Mahesh Yogi, of met Mick Jagger in de jaren zestig. In het geval van Harrison zelf bieden de beelden een nogal desoriënterende opeenvolging: met snor, zonder snor, kort haar, lang haar, met zonnebril, zonder bril. Hier is duidelijk een compilatie gemaakt van vier decennia aan beelden. En dat is de crux: een groot deel van wat Scorsese laat zien, komt uit media-archieven. Het resultaat is daardoor niet veel anders dan wat een vlijtige fan met een paar avonden youtuben bij elkaar zou sprokkelen.

Dit type documentaire valt in een andere categorie dan bijvoorbeeld D.A. Pennebakers registratie van Bob Dylans tournee in 1965, wat de mijlpaal Dont Look Back opleverde (1967). De nieuwe dvd From The Sky Down over U2 is ook goeddeels samengesteld uit oude beelden. Maar deze film van Davis Guggenheim (bekend van An Inconvenient Truth, 2006) krijgt een meerwaarde doordat er een duidelijke invalshoek is gekozen: het is een reconstructie van het ontstaan van de cd Achtung Baby (1991), in de Hansa Studio in Berlijn. Privébeelden van de band laten zien hoe zanger Bono en muzikanten, onder leiding van producers Brian Eno en Daniel Lanois, aan het worstelen zijn met de liedjes die later samen de mijlpaal-cd Achtung Baby zouden opleveren.

De sfeer was somber. Gitarist The Edge was net gescheiden, de bandleden likten hun wonden na vernietigende reacties op concertfilm Rattle & Hum. Er was veel frictie tussen de muzikanten onderling. Maar het maken van Achtung Baby bleek uiteindelijk de catharsis waardoor de band niet uit elkaar ging, zegt Bono in de film, omdat hier een werkelijk nieuwe weg werd ingeslagen. Van de ‘Americana’ op de vorige cd, naar de ‘machine age music’ – geïnspireerd door bands als Einstürzende Neubauten en Young Gods – van Achtung Baby.

In de oude beelden zien we de muzikanten bezig in de studio. Eno vertelt dat hij zodra Bono binnenkomt de microfoons openzet, omdat Bono zijn zangpartijen in één keer goed doet, en ze vervolgens niet meer kan reproduceren. We zien hoe improvisatie Sick Puppy evolueert tot de klassieker One.

Een popfilm is gebaat bij afbakening. Dat maakte Scorseses film over Dylan (handelend over Dylans komst naar New York, tot zijn motorongeluk in 1968) indrukwekkend. Maar voor de fans is een blik-achter-de-schermen, een inzicht in het maken van muziek, het waardevolst. Daardoor is From The Sky Down zo’n geslaagde film. De film maakt iets duidelijk van hoe creativiteit eigenlijk werkt.

‘U2: From The Sky Down’ verschijnt 18/11 op dvd. ‘George Harrison: Living In The Material World’ verschijnt vandaag op dvd.De film is komende zaterdag en de zaterdag daarop ook in twee delen te zien op BBC 2, vanaf 22.45.Van 17 t/m 20 november vindt het International Music+Film Festival PLAY plaats in de Melkweg, Amsterdam.

    • Hester Carvalho