Silvio zal op z'n Italiaans vertrekken

Dat premier Berlusconi opstapt, daarover bestaat geen twijfel. Maar wanneer is nog onduidelijk.

Nooit eerder trad in Italië een premier op termijn af.

Italian Premier Silvio Berlusconi arrives at the Quirinale, Presidential palace, to meet with Italian President Giorgio Napolitano, in Rome, Tuesday, Nov. 8, 2011. Premier Silvio Berlusconi won a much-watched vote Tuesday, but the result laid bare his lack of support in Parliament as financial pressure from the eurozone debt crisis pummeled Italy. (AP Photo/Andrew Medichini) AP

De grimas op zijn gezicht, toen hij weer in de auto zat na zijn gesprek met de president, sprak boekdelen. Silvio Berlusconi’s tijd is voorbij. Het is nog niet duidelijk wanneer hij precies aftreedt. Maar dat hij opstapt, daarover bestaat geen twijfel. Het stond overduidelijk in de verklaring na het gesprek: „De premier heeft het staatshoofd duidelijk gemaakt dat hij zich bewust is van de implicaties van de stemming vandaag in de Kamer.” Als de aan Europa beloofde bezuinigingsmaatregelen door het parlement zijn goedgekeurd „zal de premier zijn mandaat aan het staatshoofd teruggeven”.

Italië heeft in het verleden veel politieke crises gekend, maar dit is nieuw. In twee opzichten. Nog niet eerder is een premier op termijn afgetreden. En nog nooit is een Italiaanse premier zo duidelijk weggestemd door de financiële markten. Berlusconi heeft niet alleen de stemming over de jaarrekening 2010 verloren, gisteren in de Kamer van Afgevaardigden, toen 308 van de 630 Kamerleden ‘ja’ stemden en de rest alleen aanwezig was om het quorum te halen en Italië geen slecht figuur te laten slaan. Hij verloor een zeker zo belangrijke stemming maandag, toen de beurzen en de rentekoersen voor Italiaanse staatsobligaties positief reageerden op geruchten dat hij snel zou aftreden en weer in een negatieve stemming belandden toen Berlusconi die geruchten tegensprak.

De 75-jarige premier is nu aan het einde gekomen van een politieke carrière die begon in 2003, toen hij zijn zakelijke en media-imperium wilde beschermen tegen een mogelijke verkiezingsoverwinning van links. Lang, heel lang, heeft hij stand weten te houden, ondanks schandalen die in een andere democratie tot zijn aftreden zouden hebben geleid, zoals beschuldigingen van corruptie en omkoping van rechters, en berichten over seksfeesten met jonge meisjes. Steeds weer wist hij steun te verzamelen, vaak met de belofte van gunsten en geld.

Zijn politieke neergang heeft anderhalf jaar geduurd. In de zomer van 2010 verbrak Gianfranco Fini, leider van de rechtse Nationale Alliantie, een bondgenootschap dat meer dan vijftien jaar had geduurd. Maar toen een paar maanden later de koppen werden geteld in het parlement bleek bunga-bunga Berlusconi met de hakken over de sloot aan te kunnen blijven.

Maar de afgelopen maanden waren er buiten zijn directe politieke vrienden steeds meer mensen die hem als een gevaar voor Italië zagen. Ondanks zijn fiere opgestroopte-mouwen- en no-nonsenseretoriek heeft Berlusconi nauwelijks hervormingen weten door te voeren. In essentie was het probleem van Italië op de financiële markten een gebrek aan vertrouwen. De staatsschuld is torenhoog, maar dat ging al jaren goed en andere economische indicatoren waren redelijk goed. Maar de groei in Italië blijft al jaren achter bij die in de meeste andere Europese landen. Onder Berlusconi stagneerde het land – overigens zag het er in de twee jaar dat links de afgelopen tien jaar aan de macht was, niet veel beter uit.

Dat laatste zal ongetwijfeld door het hoofd van president Napolitano, zelf ook afkomstig van links, spelen als hij moet besluiten wat er moet gebeuren als Berlusconi daadwerkelijk aftreedt. Het is onduidelijk of dat gebeurt als de hele parlementaire weg is doorlopen, of dat goedkeuring door bijvoorbeeld alleen de Senaat voldoende is voor het vertrek. In de verklaring van gisteravond staat dat de president dan met alle politieke partijen gaat kijken wat er mogelijk is. Berlusconi en zijn aanhangers willen graag vervroegde verkiezingen. Maar zouden die wat oplossen? Rechts is nu verdeeld en de linkse partijen ruziën al jaren over een economisch programma.

Er wordt nu veel gespeculeerd over een zakenkabinet, bijvoorbeeld onder leiding van Mario Monti. Dat is een voormalige eurocommissaris die in zijn economische opvattingen liberaal is (hij werd door Berlusconi naar Brussel gestuurd), maar veel respect geniet bij links. Het is te verwachten dat het voor president Napolitano de hoogste prioriteit is de geloofwaardigheid van Italië te herstellen. Monti heeft uitstekende kaarten om dat te proberen. Het zou meteen een fors deel van de pijn van de bezuinigingen wegnemen. Het hoofdprobleem voor de overheidsfinanciën zijn de rentebetalingen; het begrotingstekort is lager dan dat van Frankrijk, de Italianen zelf sparen veel en er is nog altijd een stevige industriële basis. Zodra de geloofwaardigheid van een Italiaanse regering stijgt, daalt de rente die het land moet betalen op zijn overheidsschuld. Dat zou een positieve spiraal zijn die het land lang niet meer heeft meegemaakt en die ook op de eurozone een gunstig effect zou hebben.

De vele tegenstanders van Berlusconi vierden gisteravond feest. Maar een politieke overwinning is het niet, daarvoor bleek de oppositie te zwak. In Griekenland blijkt het moeilijk om na de val van Papandreou een regering te vormen die de grote financiële en economische problemen aanpakt. In Athene is gekozen voor de optie van ververvroegde verkiezingen, op 19 februari. Het is twijfelachtig of president Napolitano dat voor Italië de beste optie vindt.

    • Marc Leijendekker