Ik ben geen goed mens, dat voel ik

David Vann schrijft over de verwerking van zelfmoord.

„22 jaar dacht ik dat zelfmoord onvermijdelijk was, een kwestie van wachten tot het juiste dieptepunt.”

A U.S. flag with greetings from home decorates an emergency room of the 28th Combat Support hospital in the Green Zone in Baghdad in this August 18, 2007 file photo. U.S. President Barack Obama said on October 21, 2011, he would pull U.S. troops from Iraq this year, almost nine years after the U.S. invasion, after he failed to convince Iraq that several thousand troops should remain in part as a balance against neighboring Iran. Picture taken August 18, 2007. REUTERS/Damir Sagolj/files (IRAQ - Tags: CIVIL UNREST MILITARY POLITICS) REUTERS

‘Zelfmoord is een onontkoombaar onderwerp in mijn verhalen, het was onvermijdelijk dat ik erover zou vertellen’, zegt de Amerikaanse auteur David Vann, die opgroeide met twee zelfmoorden in zijn naaste omgeving en beide verwerkte in verhalen en een roman. Vann was 13 toen zijn vader zelfmoord pleegde; de moeder van zijn stiefmoeder had dat jaren eerder al gedaan, nadat ze eerst haar echtgenoot had doodgeschoten.

Dat zijn vader zich van het leven beroofde, nam Vann zichzelf lange tijd kwalijk. Zijn vader had hem gevraagd naar Alaska te komen – Vann woonde met zijn moeder in Californië na de scheiding van zijn ouders – maar Vann weigerde. „Ik was bang voor mijn vader, bang voor zijn wanhoop, daarom ging ik niet naar hem toe. Later voelde ik me schuldig. Was ik maar gegaan, dan had hij wellicht geen zelfmoord gepleegd.”

Dit schuldgevoel vormde het uitgangspunt voor zijn alom bejubelde debuut Legende van een zelfmoord. In zijn tweede boek, Caribou Island, ging hij in op het wel en wee van de ouders van zijn stiefmoeder. Wanneer ik Vann ontmoet in Amsterdam verwacht ik een zwaarmoedige man te treffen. Vrijwel het tegendeel is waar. Aan tafel zit iemand die om zichzelf kan lachen en die bevlogen praat over politiek en literatuur.

Is schrijven over zelfmoord lastig?

„Met mijn eerste boek ben ik tien jaar bezig geweest. Mijn eerste pogingen gingen over de dag dat mijn vader overleed, over hoe iedereen huilend rondliep, maar verder gebeurde er niets. Het was dramatisch oninteressant om uit te werken; als de zelfmoord al heeft plaatsgehad krijgt de lezer niet de kans om de emoties van de personages bij te benen. Na een paar jaar realiseerde ik me dat ik met de verkeerde vraag bezig was. De echte vraag was: welk ánder verhaal probeer je te vertellen, zodat je de zelfmoord daarin kwijt kan? Dus begon ik met een verhaal over vissen (‘Ichtyologie’) en schoof zelfmoord naar de achtergrond. Vervolgens merkte ik dat die achtergrond een steeds grotere rol ging spelen op een logischer, geloofwaardiger manier. Zo schrijf je dus over zelfmoord, en over andere ingrijpende zaken: indirect. Het hele proces leek op hoe ik zelf met mijn vaders zelfmoord ben omgegaan.

„Ik heb drie jaar lang aan iedereen verteld dat hij aan kanker was overleden. Overdag was ik een modelscholier, ’s avonds schoot ik met een buks de lichten van lantarenpalen kapot en was ik in staat om te doden. Via de omweg van de ontkenning kon ik uiteindelijk met de zelfmoord van mijn vader uit de voeten.”

In ‘Legende’ staat de novelle ‘Sukkwan Island’. Hier gaat de zoon wél in op zijn vaders verzoek om te komen, maar pleegt de zoon zelfmoord. Is dit verhaal er om het schuldgevoel van uw weigering weg te schrijven?

„‘Sukkwan Island’ was als het ware een herkansing voor me, al begreep ik dat niet toen ik het schreef. Daarom bestaat fictie: het was een wens om terug te gaan, om het verleden ongedaan te maken. Ik kon de zoon nu zomaar een jaar naar zijn vader terug laten gaan. Toen ik het schreef probeerde ik dicht bij de wanhoop van mijn vader te komen, die wanhoop waar ik zo bang voor was geweest. Ik heb mijn vaders lichaam nooit gezien, lange tijd geloofde ik zelfs niet dat hij dood was. Daarom heb ik het lichaam van de zoon, op het moment dat de vader het vindt, zoveel mogelijk in detail beschreven. Door het om te draaien kon ik mijn vaders lichaam wél beschrijven en er afscheid van nemen. Als ik het direct geprobeerd had, dan was me dat niet gelukt, emotioneel noch psychologisch. En zo kon ik al schrijvend bij het eerste verdriet dat me overspoelde toen ik hoorde dat mijn vader dood was.”

Schrijft u om de angst te bezweren dat u zelf tot zelfmoord in staat zou zijn?

„Ja, ik denk dat vooral Legende een poging was om zelfmoord op afstand te houden. 22 jaar dacht ik dat zelfmoord onvermijdelijk was, dat het een kwestie van het wachten was op het juiste dieptepunt in mijn leven. Net als mijn vader ben ik naar zee gegaan, waar het bijna misging op dezelfde manier als bij hem: ik herhaalde zijn mislukkingen en op het dieptepunt was ik alles kwijt. En opeens realiseerde ik me dat zelfmoord niet iets voor mij was. Fictie is een plaats waar je demonen kan bevechten, waar je je angsten onder ogen kunt zien. Alles wat je in het leven niet kan beheersen, kun je op een relatief veilige plaats stoppen, en betekenis geven. Verdriet in het leven is koud en zinloos, in fictie hoeft dat niet.”

Angst als vertrekpunt voor schrijven?

„Daar heb ik nooit zo over nagedacht. Maar het kan zijn dat mijn boeken pogingen zijn om mijn angst te bezweren over wie ik ben of wie ik word. Tragedie is een test om erachter te komen wie we zijn, en de uiteindelijke vraag is: zijn we goed of slecht?”

Wat bedoelt u daarmee? Hoe verhouden goed en kwaad zich tot angst?

„Ik heb in mijn hart het gevoel dat ik geen goed mens ben. Als je denkt aan de westerse cultuur, de verdrijving uit het paradijs, en al onze beelden van de hel – dat zijn weergaven van het idee dat we slecht zijn, dat we elkaar niet kunnen vertrouwen. In grote literatuur kom je veel hel tegen. Misschien ligt het aan mij en denkt niemand hier zo over. Maar ik weet niet beter dan dat onze beste literatuur over de worsteling met het kwaad gaat; uiteindelijk draait alle tragedie in de westerse cultuur om een onderzoek naar goed en kwaad. De hel, dat is waar we bang voor zijn in onszelf. Mijn boeken beschrijven het landschap in mijzelf waar ik bang voor ben, en het is de bedoeling om dat in mijn fictie uit te drijven, of te ontkennen.”

Het duurde lang voor ‘Legende’ werd uitgegeven. Is zelfmoord een taboe?

„Ja. Er zijn jaarlijks 33.000 zelfmoorden in de VS. Maar Amerikanen denken dat je anderen moet beschermen door tragische gebeurtenissen in boeken te omzeilen. Onzin, je steekt alleen je kop in het zand. In Frankrijk wordt het boek zelfs op scholen onderwezen. Amerikanen zijn net kinderen: ze kunnen de waarheid niet aan, ze willen geloven in hun eigen goedheid, ze beseffen liever niet dat we als natie in de war zijn. Neem onze situatie: we roepen support our troops terwijl ze oorlogsmisdaden plegen, maar wij willen geloven dat we nog steeds de helden uit WO II zijn. Het is een fucked-up zelfbeeld, dat bol staat van ontkenning.”

Is ontkenning niet wat overdreven?

„De ellende is dat we tegen onze eigen belangen in hebben gehandeld. We zijn zo dom bezig geweest dat we niet alleen andere volken en landen naar de klote hebben geholpen, maar we hebben er zelf niet eens iets aan overgehouden. Sinds WO II heeft geen enkele militaire actie iets opgeleverd. Geen land, geen grondstoffen, geen vrienden, niet eens invloed. Op al die plekken hebben we het voor onszelf alleen maar slechter gemaakt. Kijk eens heel nuchter naar 9/11: dat was getalsmatig geen groot verlies voor de VS. In de operaties daarna zijn we al veel meer soldaten kwijtgeraakt. Elk jaar plegen elf keer zoveel mensen zelfmoord als er omkwamen op 9/11. De helft van die slachtoffers gebruikt daarvoor een vuurwapen. Dus we schieten onszelf dood met onze eigen wapens, en dat doen we veel vaker dan dat terroristen toeslaan. Wat Amerika zich moet realiseren: op 9/11 vielen er 3.000 slachtoffers, en dat is enorm tragisch, it really sucked, maar het is niet de moeite waard om daar 3,3 biljoen dollar aan uit te geven. Elk jaar heeft de VS feitelijk ruim tien 9/11’s – omdat we wapens mogen kopen.

„God, ik zit me helemaal op te winden over de politiek. Ik moet daarmee ophouden, I’m a psycho… Woede is niet aantrekkelijk, maar het zit me zó dwars. En mijn boeken zijn toch al anti-Amerikaans omdat ik tegen de Amerikaanse droom van de zuivere natuur schrijf, het idee van Alaska als frontier. Als je dat tegenspreekt, maak je je niet geliefd. Maar ik haat Sarah Palin, ik haat Amerika nu. Mijn bedoelingen zijn niet politiek. Toch is dat waar mijn werk over gaat: onze droom van zuivere natuur, zuivere aard, is failliet. Als Amerika blijft zoals het nu is, pleegt het een langzame zelfmoord.”

Van David Vann verschenen Legende van een zelfmoord en Caribou Island bij De Bezige Bij.

    • Toef Jaeger