Woorden betekenen zelden zichzelf

Erik ‘Spinvis’ de Jong brak door met rijk gearrangeerde, absurdistische liedjes die hij thuis in zijn eentje bedacht en uitvoerde. Deze week kwam zijn derde ‘solo’-plaat uit: ‘Tot Ziens, Justine Keller’.

„De nieuwe liedjes zijn in vier jaar ontstaan, tussen andere bezigheden door. Vorig jaar begon ik serieus mijn ideeën bij elkaar te schrapen en kwam ik tot zo’n dertig goede nummers. Maar die gingen in stijl nog alle kanten op. Ik wilde iets maken wat je kunt vertrouwen. Dat je weet: ik zet een cd op en dan kom ik niet in een achtbaan van nu snel, dan weer langzaam. De liedjes moesten zoveel mogelijk één sfeer, één kleur hebben. Zo bleven er twaalf nummers over.

Het verhaal van ‘Justine Keller’ gaat over de opkomst en ondergang van een grote liefde en wat daarbij komt kijken. Romantiek is een onderdeel, maar er zijn ook nare en harde gevoelens. Het is het soort romantiek als van Casablanca, en die is van alle tijden. Denk maar aan duizend jaar geleden: ‘Olla Vogala’ was ook zo’n hartenkreet. Die man met zijn ‘alle vogels bouwen nesten, behalve jij en ik’ voelde precies hetzelfde.”

„Ik ben nu vijftig. Ik voel me zekerder, ik heb meer controle over mijn leven. Een jaar of vijf, zes geleden voelde ik me nog overdonderd over de manier waarop mijn leven was veranderd. Eerst was ik in mijn eentje muzikant op zolder. En plotseling was ik doorgedrongen tot het publieke domein. Dat bracht onrust met zich mee. Muziek ging daarvoor nooit om prestatie, maar ineens werd mijn werk door anderen gewikt en gewogen. Dan kreeg ik één ster, of vijf sterren. Als je niet oppast, ga je jezelf ook sterren geven. Dat mechanisme, daar heb ik een tijdje over nagedacht. Het raakt me inmiddels minder. Waarschijnlijk is er sprake van een dikkere huid. Ik weet zelf wat mijn sterke punten en mijn zwaktes zijn, en ik weet waar ik heen wil.

Tegenwoordig zit ik trouwens niet meer op zolder, maar in de kelder. Apparatuur de trappen op sjouwen werd me te zwaar.”

„Het is niet moeilijk om grappig te zijn. Maar voor je het weet zijn je teksten een aaneenschakeling van grappige zinnen, die steeds worden geciteerd. Ze werden net zo vaak herhaald als het detail dat ik in een vinexwijk woon. ‘Grappig’ is wat mensen graag horen. Maar het is eigenlijk niet wat je wilt zeggen, je wilt iets moois zeggen, of romantisch of liefs. Zonder anekdotes. Ik moet voorkomen dat mensen alleen op de volgende grap gaan zitten wachten, ik wil een verhaal vertellen.

Om die reden heb ik deze keer de anekdotes geschrapt. De teksten bevatten zo min mogelijk ironie – al kun je die nooit helemaal uitzetten – en cynisme. Mijn muziek mag geen kleinkunst worden. Een regel als ‘Een tijdje terug reed ik een fietser dood/ maar gelukkig heeft geen mens me gezien’, van de eerste cd, was natuurlijk leuk, maar ik zou het nu te veel effectbejag vinden. Het was tijd voor een nieuwe stap.

Oprecht? Dat is moeilijk om over jezelf te zeggen. Dat is zoiets als zeggen dat je een goed mens bent. En dat ben ik niet. Of dat je motieven zuiver zijn. En je motieven zijn niet zuiver. Ik ben soms te egocentrisch, niet sociaal genoeg, en dat is soms moeilijk voor mijn omgeving. En mijn motieven zijn dubbelhartig: ik maak muziek omdat ik muziek leuk vind, maar dat ik op een podium ga staan, heeft met ijdelheid te maken.”

„Ik praat graag met muzikanten over muziek. Uit die gesprekken blijkt de ontoereikendheid van taal. Want waar je het eigenlijk over hebt, daar zijn geen woorden voor. Je wil uitdrukken dat het ‘goed klinkt’, maar wat dat dan is, ‘goed klinken’, kun je niet zeggen, want het gaat over een geluid. Dus bij gebrek aan beter heb je het over snaren en versterkers. Ik vind het mooie gesprekken, want je weet allebei dat het over iets anders gaat.

„Die ontoereikendheid van de taal speelt ook buiten de muziek. Dus hebben we met zijn allen een ingewikkeld systeem van codes en betekenissen ontwikkeld. Woorden betekenen zelden zichzelf. Ik ben gevoelig voor die verborgen lading. Als kind, als ik bij andere mensen thuis was of in de auto zat, voelde ik dat er iets speelde wat niet in woorden werd uitgedrukt. Dat je bijvoorbeeld een man en vrouw op bezoek krijgt van wie je wéét dat ze net ruzie hebben gehad. Ze vertellen het natuurlijk niet, maar je merkt het aan de lichaamstaal, aan de – vaak bij de vrouw – iets hogere stem, en aan de manier van praten, die ineens veel vormelijker is. Taal is een ragfijn spel van betekenis. Als mensen het spel niet zo goed weten te spelen – dat ontroert me. Daarom hebben mijn personages vaak een beperkte woordenschat.”

„Ik vraag mensen vaak naar hun levensverhaal. Hoe is je leven verlopen, hoe ben je hier terechtgekomen, wat deden je ouders... Op die manier probeer ik me een beeld te vormen van hun leven. En sommige levens komen in liedjes terecht.

Mensen zeggen vaak: ‘Toen koos ik dat beroep’, ‘Toen koos ik die vrouw’. Maar als je terugrekent, blijken de meeste gebeurtenissen je te zijn overkomen: ‘Toen werd mijn moeder ziek, toen werd ik ontslagen.’ Alles rolt maar door. Je hebt niet zoveel te kiezen. Dat begint al met het huis waar je geboren bent. Je ouders, opleiding, geld. Of, in mijn geval, muziek.”

„Ik was al gestopt met roken en met blowen. Een tijdje terug ben ik gestopt met alcohol. Ik zag het als een experiment en het duurde zo’n anderhalf jaar. Het was me opgevallen hoe gewoon drank is. Als je de mensen ziet die ’s avond in de bus of auto zitten. Allemaal op weg naar huis, op weg naar een glas wijn.

„Even leven zonder drank was verhelderend, ik kan het iedereen aanraden. Zoals ik ook iedereen kan aanraden om daarna weer voorzichtig te beginnen. Ik hou het zelf bij wijn en soms absint.

„In de teksten van Justine Keller wemelt het van de drank. Bier, wijn, tequila, champagne. ‘Koning alcohol’ is een handige metafoor om aan te geven dat een personage ergens mee worstelt. Als je in een boek of film iemand naar drank of naar een ander roesmiddel ziet grijpen, weet je wat er loos is: hij heeft iets te ontvluchten.”

„Sommige elementen van Tot Ziens, Justine Keller zaten al twintig jaar in het archief: melodieën, baslijnen, tekstfragmenten. Je moet ze terug weten te vinden, hoewel: echt goeie dingen draag je altijd bij je. En dan vallen ze plotseling op hun plaats. Dat gebeurde met het akkoordenschema van Oostende, dat heeft al zo’n 100.000 verschillende variaties en structuren gehad, en kwam nu van pas. Dat vind ik mooi, dat ik op die manier een verbinding maak met wie ik twintig jaar geleden was. Want meestal begrijp je pas jaren later waarom je iets ooit maakte en wat dat over je zegt. Ik hoop dat de dingen die ik nu verzin, over twintig jaar net zo goed terechtkomen.”

„Vanaf het begin van mijn carrière als Spinvis kreeg ik in België veel waardering. Daar waren de concerten uitverkocht en werden m’n liedjes op de radio gedraaid. Over de totstandkoming van Tot Ziens, Justine Keller is een tv-portret gemaakt. Binnenkort wordt dat op de Belgische tv uitgezonden en begin volgend jaar ga ik uitgebreid op tournee in België. De interviews gaan anders. Ik word niet steeds doorgezaagd over vinexwijken of Nieuwegein, want dat zegt niemand iets. Dat is prettig. Ik ben van plan om, zodra mijn jongste zoon zijn school afheeft, naar Antwerpen te verhuizen.”

Spinvis treedt op tijdens Crossing Border, in Den Haag, op 19/11. Tournee vanaf 22/11, meer op spinvis.nl