Wees gerust: de euro valt niet

Het lijkt alsof er alleen maar geruzied wordt in de Europese Unie. Ondertussen gaat iedereen lachend op de foto, schrijft Adriaan Schout.

Met veel kabaal is Griekenland weer enigszins in de Europese lijn geduwd. Er was veel bombarie rond de twee toppen die uiteindelijk een halfbakken plan opleverden om de euro te redden. Europese burgers en de rest van de wereld wachten inmiddels weer op de volgende top waarop ‘definitieve’ reddingsplannen zullen worden afgekondigd. Kortom, de Europese onderhandelingen zwalken van ruzie naar ruzie. NRC Handelsblad schotelt al koppen voor als ‘Duits-Franse euroruzie blokkeert akkoord crisis’ en journaals benadrukken de onenigheid. De burgers wordt een Europese Unie voorgespiegeld die buitelend over straat rolt en uitkomsten doorschuift. Geen wonder dat de EU niet geliefd is.

De media schetsen de ogenschijnlijke onmogelijkheden om uitkomsten te bereiken. Benadrukt wordt bijvoorbeeld dat Sarkozy zijn herverkiezing moet veiligstellen en zich niet zal houden aan Noordelijke discipline. Merkel kan niet thuiskomen met oplossingen die geld kosten. Merkel en Berlusconi schofferen elkaar. Berlusconi krenkt Sarkozy door de benoeming van een Fransman in de top van de ECB te blokkeren. De anders zo diplomatieke regeringsleiders twijfelen hardop aan de betrouwbaarheid van Berlusconi. Griekenland, sowieso al een probleem, begint spontaan over een euro-referendum. O ja, en Sarkozy en Cameron bekvechten over samenwerking tussen eurolanden en niet-eurolanden.

Maar de ruzies vormen zeker niet het enige verhaal. Rond toppen en andere cruciale beslissingen wordt op verschillende borden en op meerdere niveaus geschaakt. Veel onderhandelingen verlopen in een zakelijke sfeer. Ondertussen weet iedereen ook dat je niet te vroeg moet inleveren: Europa onderhandelt liefst tot een deadline, al was het maar om thuisfronten te tonen dat tot het laatst toe is gestreden voor de beste deal. Aanpassingen moeten van Noord en Zuid komen: het gebeurt maar in kleine stappen. Daarbij, veel discussies zijn technisch. Afwaarderingen, vormgeving noodfonds, en invulling van de haircut bevatten veel juridische details. Als daar fouten in zitten, lopen financiële markten vast en kunnen nationale belangen voor miljarden geschaad worden. Zorgvuldigheid kost tijd.

De ruggengraat van de onderhandelingen zijn de (top)ambtenaren die in bilateraal overleg en in vergaderingen in Brussel de besluiten voorbereiden. De ambtenaren kennen elkaar en ze begrijpen dat politieke coalitiekleuren grenzen stellen aan collega’s. Die kleuren kunnen snel wisselen – en ze weten dat ook hun politieke bazen slechts tijdelijk zijn. De ambtenaren vergaderen en bellen sowieso regelmatig over diverse onderwerpen. In de loop van de tijd heeft men nagepraat en nageborreld en daarbij zelfs over familiezaken gesproken, want de wegbereiders van de politieke ‘gevechten’ zijn toch mensen.

Rond al deze onderhandelingen werkt een legertje ambtenaren wekenlang en soms tot diep in de nacht aan compromissen en toezeggingen. Nieuwe informatie (‘Griekenland heeft meer geld nodig’, ‘Griekenland wil een referendum’, ‘Berlusconi krijgt geen steun voor hervormingen’) wordt afgewisseld met vermoeidheid, irritatie en humor. Toch, betrokkenen vinden dit soort onderhandelingen veelal hoogtepunten in hun carrières.

De ambtelijke leiding rust bij de nationale ambassadeurs bij de EU. Deze vergaderen minstens één keer per week en hebben daarbuiten frequent contact. De ambassadeurs klommen zo hoog omdat ze slim zijn, en prettig en effectief in de internationale omgang. Onderlinge discussies zijn stevig, maar persoonlijke wrijvingen zijn uiterst zeldzaam. Deze ambassadeurs bewaken het overzicht.

Ondertussen reizen politici en topambtenaren naar hoofdsteden. Persoonlijk contact is toch het beste. Rutte en Knapen waren afgelopen weken in Frankrijk en andere lidstaten en politieke partijen stemden posities af tussen lidstaten. Om de sfeer te tekenen: hoewel Frankrijk en Nederland tegengestelde standpunten hebben over bijna alles, was Ruttes ontmoeting in Parijs hartelijk. Zelfs al mogen politici elkaar niet – hetgeen over Merkel en Sarkozy wordt gezegd – dan nog zijn de gesprekken professioneel en goed voorbereid.

Uiteraard gaan discussies ook over in ruzies. Trichet liep één keer boos een vergadering uit (opvallend weinig gezien de tientallen miljarden die hij op het spel moest zetten). Onderhandelingen op het scherp van de snede komen vooral voor tussen vakministers, bijvoorbeeld in de euro-groep waarin de ministers van Financiën vergaderen. Zelfs dan geldt dat iedereen gemeenschappelijke oplossingen wil – en niemand wil de schuld van de mislukking. Ministers zullen in pauzes naar elkaar toelopen voor een praatje.

De EU scheert soms langs de afgrond, maar het is ook een beleidsmachine die moeilijke en gevoelige onderwerpen tot compromissen smeedt. Ondanks alle vertragingen en de ruzies van de afgelopen dagen is de EU ook nu weer verder. Griekenland is geschrokken van een toekomst zonder euro. In Italië lijkt het besef door te dringen van de keuze voor een positie als paria of als wereldleider. Banken moeten herkapitaliseren. De euro is niet gevallen en zal waarschijnlijk niet vallen. De onderhandelingsmolen draait alweer verder: heftig, tergend traag, met onvoorspelbare wendingen en soms opvallend effectief. Het is eigenlijk net als nationale politiek. Na afloop van alle ruzies staan de politici lachend op de groepsfoto. Dit is Politiek, maar dan op EU-niveau. Geniet ervan.

Adriaan Schout is hoofd EU Studies van het Instituut Clingendael.

    • Adriaan Schout