Is Stapel het topje van de ijsberg?

Doe onderzoek opnieuw

De treurige geschiedenis rond de verzonnen resultaten van Diederik Stapel bevestigt het beeld dat wetenschappelijke resultaten – waar of niet – er niet veel toe doen en hoogstens geschikt zijn om individuele carrières te maken of breken. Aan de relevantie van wetenschappelijke kennis is niet veel te doen: die blijkt in veel gevallen pas achteraf en de 1 procent belangrijke resultaten rechtvaardigt de financiering van de rest. Of wetenschappelijke resultaten ware kennis weerspiegelen is echter heel goed na te gaan: door het betreffende onderzoek door onafhankelijke onderzoekers te laten herhalen.

Er zijn minstens twee sectoren waar dat belangrijk is: naast de sociale wetenschappen worden de medische wetenschappen in hoge mate gekenmerkt door onderzoeksresultaten die volgens sommigen zelfs in meerderheid niet reproduceerbaar zijn. De meeste publicaties gaan over details en bovendien worden gegevens uitgebreid gemasseerd en geselecteerd – het dedain van Stapel ten opzichte van de statistiek is algemener dan men zou wensen – waardoor voornamelijk ‘significante’ resultaten worden gepubliceerd die nogal eens op toevallige uitschieters berusten.

Er is een schone taak voor NWO weggelegd. Ik stel voor dat 5 procent van het wetenschapsbudget wordt uitgetrokken om willekeurig gekozen (Nederlands) onderzoek te repliceren. Dat zal ons in staat stellen de reproduceerbaarheid van wat de Nederlandse wetenschappelijke wereld publiceert nauwkeurig te schatten. Er zal een afschrikwekkende werking van uitgaan voor de Diederik Stapels onder ons. Sectoren die er met niet reproduceerbare resultaten uitspringen kunnen zonder bezwaar gekort worden op de financiering – ik ben bang dat dat de kosten ruimschoots zou goedmaken. Het is dan wel nodig om dit replicatieonderzoek ruim te financieren. Pas als een onderzoek met een steekproef wordt herhaald die vier keer groter is, kun je redelijkerwijs zeggen dat bij een negatief resultaat de oorspronkelijk geclaimde resultaten waarschijnlijk veel minder sterk waren dan gepubliceerd.

Gerard te Meerman

Biostatisticus, Groningen

Zoete koek

Is Diederik Stapel een absolute uitzondering of toch het topje van een ijsberg? Een detail dat op 31 oktober nog niet in de publiciteit kwam, is wat ik van een wetenschapper hoorde: dat je via internet voor 25 dollar een uitdraai kunt krijgen van een statistisch significante verdeling van een steekproef, als je op je scherm de onderzoeksvariabelen, de grootte van de populatie, de categorieën en de gewenste uitkomst invoert. Mijn informant dacht dat vooral studenten dat programma gebruiken. Zou het?

En waarom slikt het publiek al die wetenschappelijke onderzoeken eigenlijk als zoete koek, ook als ze wel netjes zijn uitgevoerd? Al langer valt aan allerlei sociaal-psychologisch onderzoek op dat er kennelijk gezocht is naar statistisch significante verbanden tussen mensen die op één eigenschap van elkaar verschillen en hun reactie op een of ander fenomeen. Uit de verslaglegging maak ik meestal niet op of er een deugdelijke en geloofwaardige nulhypothese is opgesteld – een stelling dus die het omgekeerde beweert van wat je hoopt te vinden en die je aan de hand van de gegevens moet kunnen verwerpen om je eigen stelling aannemelijk te mogen vinden (mijn parafrase van wat Sir Karl Popper de wetenschap heeft geleerd te doen). Ook besteedt men géén aandacht aan de mate waarin individuen van de gevonden waarden afwijken en wat het bestaan van die afwijkende mensen betekent voor het fenomeen dat men beschrijft. Als wetenschapper kom je toch niet weg met de dooddoener ‘uitzonderingen bevestigen de regel’? Misschien geldt die wijsheid ook in het geval van Stapel niet, hoezeer zijn academische rechters ook denken van wel. De wens is de vader van de gedachte, dat zou wel eens méér waar kunnen zijn.

Felix van de Laar

Antwerpen

Dr. Zielknijper

De heer Stapel bewijst staatssecretaris Zijlstra van Onderwijs een goede dienst. Niet alleen verzon de hoogleraar sociale psychologie zijn onderzoeken, al zijn collegae slikten het voor zoete koek en gerenommeerde tijdschriften op Stapels vakgebied publiceerden zijn fantasieën. Stapel kan zich voegen in de rij van succesvolle kruidenvrouwtjes, magnetiseurs, illusionisten en Jomanda’s, en hij behoort tot de top! Hij heeft duidelijk aangetoond dat psychologie geen wetenschap is en geen activiteit die op een universiteit thuishoort. Als je meer dan 20 jaar zo je gang kunt gaan en je collegae beschouwen je behorend tot de top, dan is er duidelijk iets mis in de zielkunde. In één klap kan Zijlstra alle faculteiten psychologie sluiten en de studenten met een enkele reis naar huis sturen. Ook psychologen in overheidsdienst, uiteindelijk niet anders dan goed betaalde koffiedikkijkers, kan de wacht worden aangezegd. Dit helpt zeker het overheidstekort terug te dringen! Waarom de geheel niet kritische promovendi (en kritisch zijn is een eerste vereiste in wetenschap) hun doctorstitel mogen houden is mij niet duidelijk. Maar professoren Krokeledorus staan ook op de kermis, dus een dr. Zielknijper kan er wel bij.

H. F. R. Schöyer

Zoetermeer