Ik ben vandaag directeur af, wat zal ik 't missen!

Hermitagedirecteur Ernst Veen ging deze week op zijn laatste museale missie naar Israël. Niet zonder succes. „Een fragment van de Tempelrol komt naar Nederland, hoewel dit stuk zelden Jeruzalem verlaat. Een voorrecht!”

Amsterdam 25-10-2011 Werkkamer van Ernst Veen in de Nieuwe Kerk Foto NRC Maurice Boyer

Donderdag 27 oktober

Het voorrecht van directeur zijn is het organiseren van een jaarlijks ‘dagje uit’ voor alle medewerkers. Het reisdoel, gerelateerd aan een van onze tentoonstellingen, is een verrassing.

Aldus voor het laatst met vijftig collega’s per Thalys twee dagen naar Antwerpen, de stad van de Grote Vlaamse zonen: Rubens, Van Dyck en Jordaens. Ze staan tot 17 maart in de Hermitage Amsterdam. Met zoon Jochem, die een fijne neus heeft voor mooie tripjes, de reis voorbereid.

Een beroeps-Antwerpenaar, Tanguy Ottomer, begeleidt ons te voet en per antieke tram door de stad vol prachtige monumenten. De najaarszon straalt. De Onze Lieve Vrouwe Kathedraal, de Spoorwegkathedraal (het CS) en het Rubenshuis zijn hoogtepunten. Een hartelijke ontvangst door schepen Heylen en conservator Van Beneden in het Rubensmuseum. Tijdens het avondmaal in De Zoute Zoen vergastten mijn collega’s mij op een onvergetelijke afscheidsavond. Ontroerende toespraken, surprises, persoonlijke attenties. Het werd laat, heel laat.

Vrijdag

Na een vroeg ontbijt in opperbeste stemming ging ieder zijns weegs. Met een collega bezoek ik de kathedraal uitvoeriger, vooral voor de twee drieluiken Kruisoprichting en Kruisafname, waarvan Rubens er twee maakte. Eén daarvan hangt nu in de Hermitage. Gezamenlijk naar het nieuwste icoon van Antwerpen, het Mas Museum aan de Stroom. Een „museum shopping hall” noemt directeur Carl Depauw het. Ontworpen door de Nederlandse architecten Neutelings Riedijk (van Beeld en Geluid in Hilversum). Met trots leidt hij ons rond; sinds mei waren er al meer dan 300.000 bezoekers. Vanaf het dak een prachtig panoramisch uitzicht.

Door de komst van dit fascinerende museum heeft het jarenlang verslonsde stadsdeel een renaissance ondergaan. Zo is het oudste pakhuis getransformeerd in een voortreffelijk restaurant. Daar genoten wij tot slot aan een lange tafel van een goede lunch. Twee heerlijke dagen!

Zaterdag

’s Morgens naar de Nieuwe Kerk om met mijn collega-p.a. Nelleke van den Bosch mijn kantoor te ontruimen. Op 1 november zal opvolger Cathelijne Broers bezit nemen van deze mooie plek, waar ik meer dan dertig jaar heb vertoefd. Met weemoed pak ik mijn persoonlijke attributen in. Ben blij dat ik dit niet alleen doe en troost me met de gedachte aan de best denkbare opvolger!

Kon het niet laten om nog even in de kerk naar Rembrandts meesterwerk De Heilige Familie te gaan kijken. Twee weken en 20.000 bezoekers bij deze tentoonstelling van slechts één schilderij ! Less is more.

’s Avonds met mijn vrouw Beatrijs in het Muziekgebouw aan het IJ genoten van de preview van de cellobiënnale, die wederom een waar muziekfestijn gaat worden komend najaar.

Zondag

Voor vijf dagen met journalisten, een AVRO tv-team en collega’s naar Israël. Dit wegens de wintertentoonstelling vanaf 17 december over het jodendom. In samenwerking met het Joods Historisch museum als onderdeel van een reeks Nieuwe Kerk tentoonstellingen over wereldreligies in cultuurhistorisch perspectief. De vijfhonderd bruiklenen vertellen het fascinerende verhaal van drieduizend jaar joodse religie en cultuur. Afkomstig uit gerenommeerde musea en particuliere collecties uit de hele wereld, waarvan ruim vijftig stuks uit het Israël Museum in Jeruzalem.

De pers krijgt alvast een indruk.

Ondanks het ongemak van drie ontbrekende koffers in opgewekte stemming naar Jeruzalem. Na een maaltijd in de Cinematheque maken wij een nachtelijke toer door de oude stad. Zo bezoeken wij ‘toeristenvrij’ heilige plaatsen als de Olijfberg, de tuin van Getsemane, Tempelberg en Klaagmuur. De tv-ploeg mag, van keppeltje voorzien, overal filmen. Ruim na middernacht arriveren wij in ons hotel.

Maandag

„Het Israël Museum. Indrukwekkend mooi, recentelijk uitgebreid en een dynamische directeur, James Snyder. Eind jaren tachtig bracht ik hier een schilderij van Ferdinand Bol uit mijn werkkamer in de Nieuwe Kerk voor een tentoonstelling. De opening was op 4 mei! De twee minuten stilte bracht ik door in een verlaten beeldentuin met een groots kunstwerk van James Turrell.

Vanochtend keerde ik er terug, de tv-ploeg filmde dat. Snyder bevestigde nogmaals zijn enthousiasme over het initiatief van de tentoonstelling. Samen bezochten wij zijn museum en stonden stil bij de Shrine of the Book, waar de Dode Zeerollen zich bevinden. Een fragment van de Tempelrol mag naar Nederland komen, hoewel dit topstuk zelden Jeruzalem verlaat. Een voorrecht. Met onze gastconservator Edward van Voolen nog een uurtje door de oude stad op verzoek van de filmploeg.

Dinsdag 1 november

Ik ben vandaag directeur af! Wat zal ik het missen! Maar nu eerst met de filmploeg naar de synagoge van het Hadassah Hospitaal. Daar heeft Marc Chagall in 1961, bij de opening, twaalf glas-in-lood ramen gemaakt. Hij werd geïnspireerd door Rembrants Bijbeltaferelen. De twaalf zonen van aartsvader Jakob staan symbool voor Mozes’ zegen over de twaalf stammen van het volk Israël. Zonlicht scheen wondermooi op de ramen en liet de kleuren sprankelen.

Een tocht van twee uur naar het noorden bracht ons langs de grens van Palestina met zijn vele minaretten, naar de kibboets Ein Harod. Een oase van groen en rust, waar we een museum van beeldschone architectuur bezochten met Israëlische kunst uit deze en de vorige eeuw.

’s Avonds aten wij in Tel Aviv met Rivka Weiss-Blok, oud-directeur van het Joods Historisch Museum Amsterdam, op een terras aan zee.

Woensdag

Om 8.30 naar het Tel Aviv Museum of Art om het beroemde schilderij Solitude van Marc Chagall te bekijken. Bij een bezoek afgelopen mei had ik dit schilderij uit 1933 ontdekt. Een meesterwerk. Het beeldt een Joodse man uit met in zijn armen een Thorarol, een liggende koe en een engel. Adjunct-directeur Doron Lurie leidde ons rond en plots zag ik nog een Chagall, even bijzonder: een oude man met ook een rol in zijn armen in een winterslandschap (1925). Lurie gaf gehoor aan mijn enthousiasme en één telefoontje met een collega was genoeg: het mag komen! Nu nog onderzoeken of het praktisch en financieel haalbaar is.

Deze gebeurtenis bewijst weer eens dat alles mensenwerk is! Vandaag was tevens de opening voor het publiek van een schitterende nieuwe vleugel met een fenomenale tentoonstelling van Kiefer. Vervolgens gingen wij naar het huis van een groot kunstverzamelaar van Judaica: William Gross.

In 2000 had hij met zijn vrouw de islamtentoonstelling in de Nieuwe Kerk bezocht. „Als er ooit een tentoonstelling over het jodendom komt, mogen zij putten uit mijn collectie”, had hij toen gedacht. En zie daar: ruim honderd werken uit zijn collectie komen naar Amsterdam. Na een lunch bij ambassadeur Veldkamp op de ambassade een gezamenlijk avondmaal op het terras van een goed restaurant. Onze slotavond. De schrijvende pers, wijzelf evenals de televisieploeg van Kunstuur, waren onder de indruk van dit bezoek.

De ploeg maakt drie uitzendingen in januari over dit bezoek en de tentoonstelling in de Nieuwe Kerk. Vanwege mijn afscheid ben ik te gast in dit programma.

Donderdag 3 november

De morgen is vrij, ik ga aan mijn dagboek werken en om 12.30 vertrekken wij naar het Ben Gurion vliegveld. Tussendoor had ik nog even tijd om alleen een wandeling te maken langs het strand. Dit was mijn laatste museale missie.