Burgers straffen helemaal niet strenger dan rechters

Wat wil de burger van de strafrechter? De week begon met het bericht dat de burger voorstander is van zwaarder straffen. In zo’n 64 media vond ik de kop ‘Veel steun voor strenger straffen’. De bron was staatssecretaris Fred Teeven die zijn beleid bevestigd zag in een onderzoek van de Radboud Universiteit en het Nederlands

Wat wil de burger van de strafrechter? De week begon met het bericht dat de burger voorstander is van zwaarder straffen. In zo’n 64 media vond ik de kop ‘Veel steun voor strenger straffen’. De bron was staatssecretaris Fred Teeven die zijn beleid bevestigd zag in een onderzoek van de Radboud Universiteit en het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving. En dat trots de Kamer meldde.

Zijn persbericht kopte ‘Onderzoek: veel draagvlak onder bevolking voor maatregelen sanctiebeleid’. Een pluim op de eigen hoed, met dank aan de wetenschap. „Onder de Nederlandse bevolking bestaat breed draagvlak voor het kabinetsbeleid over de invoering van minimumstraffen en strenger straffen bij geweld tegen politie, ambulancepersoneel en andere gezagsdragers.” Interessant, maar hoe stel je dat eigenlijk vast? Toch maar even het rapport op internet erbij gezocht. Het telt 152 bladzijden, met een samenvatting aan het eind. Ook wie weinig tijd heeft zapt er zo doorheen. Toch vreemd dat het woord minimumstraffen er maar één keer in voorkomt, in een bijzin. En wel als de auteurs op pagina één uitleggen dat er nogal een „verhitte maatschappelijke, politieke en wetenschappelijke discussie” loopt over de gewenste strafrechtpraktijk. En dat het kabinet allerlei maatregelen bedenkt, zoals verlof voor tbs’ers bemoeilijken en ‘minimumstraffen’ bij recidive invoeren. Maar waar staat dat de burger die minimumstraffen ook wil? Het antwoord luidt: nergens. Uit dat onderzoek blijkt heel iets anders.

Een representatieve steekproef uit de bevolking moest twaalf delicttypen beoordelen. Daarbij werd de burger gevraagd straf op te leggen, naar eigen keuze. De onderzoeksvraag was of de burger inderdaad strenger straft dan de rechter.

De uitslag is buitengewoon interessant, vooral omdat die genuanceerd is. Belangrijkste conclusie is dat er geen consensus is bij de burger. „Wij kunnen niet concluderen dat de Nederlandse bevolking veel strenger dan rechters zou willen straffen: sommige burgers lijken dat wel te willen, andere burgers niet”, aldus het rapport.

Een kwart van de bevolking vindt bijvoorbeeld drie dagen cel genoeg voor een eenvoudige winkeldiefstal. Een even grote groep komt uit op twee maanden. Over de strafsoort oordelen burgers ook gevarieerd: taakstraf, celstraf of boete vinden onder burgers bij hetzelfde delict ruwweg even vaak aftrek.

Dat de burger van de taakstraf af zou willen, zoals Teeven bij herhaling beweert, blijkt evenmin juist. Bij veel delicten blijkt de taakstraf juist de meest gekozen strafsoort te zijn. Ook bij zwaardere delicten. Weliswaar verschuift de voorkeur dan ‘enigszins’ naar de celstraf, maar een groot deel combineert dat met een taakstraf. Zelfs bij een aanranding steunt de burger de taakstraf, ook zonder bijkomende celstraf. Dat is de zogeheten kale variant, die Teeven per wetsontwerp onmogelijk wil maken. Het onderzoek concludeert dat er bij een „aanzienlijk deel” van de bevolking „geen behoefte” is aan dit voorstel dat nu in de Senaat ligt. Dat feit moet de staatssecretaris zijn ontgaan, want hij suggereert in zijn persbericht precies het tegendeel.

De burger blijkt verder even gevarieerd te oordelen als de rechter. Het onderzoek meet dezelfde uitschieters in strafzwaarte, zij het dat de bandbreedte bij de burger groter is. Burgers die mild oordelen zijn ongeveer even mild als de mildere rechters. Maar burgers die streng oordelen zijn weer strenger dan de strengere rechters. Als burgers boetes opleggen zijn die doorgaans hoger dan boetes van rechters, vooral als de dader sterk profiteerde of het slachtoffer zwaar is gedupeerd. Verder leggen burgers vaker celstraf op dan taakstraffen. Behalve bij xtc-zaken en woninginbraken. Dan kiezen rechters weer vaker voor celstraf dan burgers, die hier juist de taakstraf prefereren.

Over de gewenste strafzwaarte en strafkeus bij hetzelfde delict bestaat over de volle linie geen overeenstemming. Daarover denken burgers onderling te zeer verschillend. ‘Het draagvlak’ voor een gewenste strafkeus of zwaarte ‘bestaat niet’, zegt het onderzoek. Voor iedere gemaakte keus bestaan groepen die dat steunen of groepen die dat juist afkeuren als ‘te zwaar’ of ‘te licht’. Een algemene wens om strenger te straffen is niet aangetroffen.

Die is er alleen voor recidivisten en plegers van delicten tegen publieke functionarissen. Die mogen van de burger (veel) strenger gestraft worden, zoals ook staande praktijk is. Dat was het enige zinnetje in het persbericht van Teeven dat wel klopte. De rest was jokkebrokken voor eigen parochie, waar alle media intrapten. Een mening van ‘de bevolking’ over de gewenste strafmaat bestaat niet. Daarover blijkt Nederland namelijk verdeeld.

Reageren? Nuanceren en argumenteren verplicht. Volledige naamsvermelding.

Op dit blog werd aan dit thema onder meer  hier en hier eerder aandacht besteed.