Anonieme doden blijven politicus achtervolgen

Hoewel de burgeroorlog in Guatemala al 15 jaar voorbij is, zijn er nog altijd mensen op zoek naar destijds verdwenen familieleden. De favoriet bij de presidentsverkiezingen heeft een dubieus verleden.

In this photo taken Thursday Oct. 27, 2011, a girl carrying a baby looks at a row of coffins during the preparations of a mass burial in Patalcal, Guatemala. Residents of the rural town buried in their cemetery nine of their men, killed in a nearby town by guerrillas in 1982. Relatives say the men were killed because they did not support attacks on the military during the country's civil war. A forensics organization exhumed the bodies in 2005 and stored them until donors gave the impoverished survivors money for coffins and a burial ceremony, held Friday. (AP Photo/Rodrigo Abd) AP

Haar vader, zegt Ester Back, is ‘equis equis’. Net als de moeder van Alicia Juárez. Het is Spaans voor ‘XX’. Dat is in Guatemala de aanduiding voor anonieme doden. De ouders van de twee vrouwen zijn zo goed als zeker vermoord tijdens de burgeroorlog in Guatemala (1960 – 1996), waarbij naar schatting 200.000 doden vielen. Hun lichamen zijn nooit teruggevonden.

Morgen is de tweede ronde van de presidentsverkiezingen van Guatemala. Aan kop gaat Otto Pérez Molina (60), een oud-generaal met een omstreden verleden. Hij hielp bij het sluiten van de Vredesakkoorden in 1996 tussen het leger en linkse opstandelingen. Maar Pérez Molina wordt ook verdacht van betrokkenheid bij marteling en moord tijdens de hevigste periode van het conflict, begin jaren tachtig, wat hij ontkent.

Afgelopen woensdag, Allerzielen, waren Back en Juárez bij de presentatie van een boek over die periode in hun geboortedorp, Santa Lucía, aan de zuidkust van Guatemala. In het boek staan ook foto’s van hun verdwenen vader en moeder. Twee van de ruim honderd dorpelingen die nooit meer zijn teruggezien.

Dat Pérez Molina ondanks zijn oorlogsverleden populair is, begrijpen Back en Juárez wel, zeggen ze tijdens een gesprek in Utrecht, waar ze zijn op uitnodiging van de Nederlandse organisaties Solidaridad en Impunity Watch. Pérez Molina belooft om met harde hand op te treden tegen misdaad. Dat is precies wat de kiezers willen horen.

Guatemala, altijd al een van de gevaarlijkste landen van Latijns-Amerika, heeft het aantal afpersingen, ontvoeringen en moorden zien stijgen, onder andere door de uitbreiding van de drugsoorlog in Mexico. Pérez Molina wil daarom de politie meer bevoegdheden geven en ook het leger inzetten tegen de drugsbendes.

De roep om hard optreden is niet verwonderlijk, zeggen de twee vrouwen, maar verstandig vinden ze het niet. Tijdens het conflict waren de meeste slachtoffers onschuldige burgers. Families en dorpen werden uitgemoord door soldaten en paramilitairen, in hun zoektocht naar leden van de guerrilla. Of eenvoudigweg om angst te zaaien. Wie garandeert dat onschuldige mensen nu niet weer het slachtoffer worden?

Donderdag is een groep nabestaanden uit Santa Lucía naar het kerkhof van Escuintla gereisd, de hoofdstad van hun provincie. Daar doet een forensisch team opgravingen om slachtoffers van de burgeroorlog te identificeren. In massagraven liggen mogelijk meer dan duizend onbekende doden van het conflict, de XX. Waarschijnlijk ook slachtoffers uit Santa Lucía.

Ester Back en Alicia Juárez hebben allebei DNA afgestaan. Ze hopen hun ouders te vinden en ze een fatsoenlijk graf te geven. „Mijn moeder was geen dier, ze was een mens”, zegt Juárez, die twaalf jaar was toen haar moeder verdween. Pas jaren later werd ze herenigd met haar vader, die uit vrees voor zijn eigen leven moest vluchten. „Haar begraven zou ons helpen om het verleden af te sluiten.”

De vrouwen hopen dat er eindelijk gerechtheid zal komen, al achten ze de kans klein. Na het vredesakkoord is slechts een handvol hoge militairen aangeklaagd wegens mensenrechtenschendingen. Geen van hen is veroordeeld. Een wet voor officieel onderzoek naar de duizenden verdwenen burgers zit al vijftien jaar vast in het Congres. In Santa Lucía wordt gevreesd dat Pérez Molina geen vaart zal zetten achter de wet, mocht hij president worden.

    • Ykje Vriesinga