Red is ondanks 9/11 heel gewoon gebleven

Charlotte Dumas – Retrieved. T/m 3 dec bij galerie Paul Andriesse, Westerstraat 187, Amsterdam. Inl: paulandriesse.nl. Wo t/m vr 11-18u, za 14-18u. T/m 27 nov bij Schunck*, De Bongerd 18, Heerlen. Di t/m vr 11-17u, za-zo 13-17u. Inl: schunck.nl *****

Om hun neus, wangen en rond de nagels van de poten schemeren wolkjes grauwwit. Hun heupbotten prikken door de vacht als een kleerhanger door een zachte blouse. Hun buik is uitgezakt, om hun hals en nek hangen kwabbige tressen vlees. Alleen de ogen staan helder. Verwachtingsvol peilen ze de omgeving: wat moet er gedaan worden, waar gaan we heen? Wat? Uit? Nu? Alsof er nog steeds als jonge god gepresteerd kan worden.

‘Ze’ zijn honden. Ze luisteren naar namen als Red, Scout, Moxie, Bailey, Orion, Merlyn. Ze wonen in Massachusetts, Tennessee, Texas, Californië of Colorado. Red is met elf jaar de jongste, Tara met zestien de oudste. De dieren maakten tien jaar geleden deel uit van een groep van bijna honderd reddingshonden die tussen de puinhopen van de Twin Towers in New York en het Pentagon in Washington naar overlevenden zochten. In hun pauzes – long downs – kregen ze oogdruppels tegen het stof toegediend, kwamen brandweermannen en andere reddingwerkers op hen af voor een aai en troost. De honden kwamen uit alle delen van Amerika naar New York en Washington gevlogen om hulp te bieden zoals ze was geleerd door hun bazen. Ze bleven acht, negen, tien en nog meer dagen.

Vijftien van de reddingshonden van 9/11 bleken tien jaar na dato nog te leven. De Nederlandse fotografe Charlotte Dumas (1977) spoorde ze op en legde de inmiddels oude dieren vast in een serie bijna levensgrote portretten. ‘Retrieved’ – zoals de reeks heet en die nu tegelijkertijd bij galerie Paul Andriesse in Amsterdam als bij Schunck* in Heerlen is te zien – is Dumas’ beste serie tot nu toe.

Dumas, opgeleid aan de Rietveld Academie en de Rijksakademie in Amsterdam, is bekend geworden met haar verstilde dierenportretten. Aan het begin van het nieuwe millennium, een tijd waarin het dier bijna zo goed als geheel uit de hedendaagse kunst verdwijnt, zet Dumas de eerste schreden op een pad dat langs de afgrond van kitsch en sentimentaliteit voert. Ze fotografeert een paard dat rolt in het zand, de camera gericht op de lijn van de ruggengraat en de opbollende heupen. Ze reist naar Italië, Scandinavië en Amerika, begeeft zich tussen de wilde wolven, en legt ze vast als beeldhouwwerken, opgekruld in hun slaap tussen het gras, of de neus en ogen strak gericht op een onbekend object in de verte. Ze fotografeert zwetende racepaarden, politiehonden, zwerfhonden, gedresseerde tijgers. Altijd fotografeert ze de dieren zo objectief mogelijk, bijna als een antropoloog: geen mens komt er in beeld aan te pas. Altijd concentreert ze zich op de sculpturale kwaliteiten van het dier. En altijd geldt haar belangstelling dieren in relatie tot de mens – hoe ze worden gebruikt, geliefd, verworpen én opgebruikt. Die relatie legt ze zo onsentimenteel mogelijk vast.

Prachtig komt dat laatste tot uitdrukking in haar meest recente serie die als eerste een politiek beladen onderwerp tot thema heeft. Want zeker bij een onderwerp als 9/11 is het kinderspel om het drama naar je hand te zetten, om bij iedere afgebeelde hond een anekdote te voegen over hartverscheurende heldendaden. Dumas doet dat expliciet niet. ‘Haar’ honden zijn en blijven ‘gewone’ honden, met alles wat een hond tot hond maakt. Dus wordt er gewoon een stok geapporteerd uit het water, kan er dromerig worden weggedut op een bank of bed, en is er ook het gespannen wachten op het volgende commando van de baas. Dus ook vermelden de bijschriften weinig meer dan leeftijd, naam en woonplaats van het dier.

‘Retrieved’ is als eerste serie van Dumas werkelijk ambivalent van karakter. Er is die innige band, het grenzeloze vertrouwen van dier naar mens. Maar er is ook het harde onderscheid. Er is de kennis die je als kijker hebt van de aanslagen van toen, die de honden zelf allang niet meer hebben. Er is het besef dat deze dieren oud zijn geworden, zoals het eerste decennium van het nieuwe millennium oud werd. En er is de wetenschap dat de geportretteerde honden niet lang meer zullen leven. Hun leven zit er bijna op. Het werk is gedaan. Alleen zijzelf hebben geen flauw benul. Zij leven net zo zorgeloos voort als toen, in september 2001.

    • Lucette ter Borg