De juiste man - maar nu niet meer

De financiële problemen van Griekenland zijn zo groot dat een oorlogsmentaliteit nodig is, zei premier Papandreou vorig jaar. Maar een Griekse Churchill wist hij nooit te worden. Portret van een aarzelende vernieuwer.

Greek Prime Minister George Papandreou raises his hand to vote "yes" as Greek lawmakers approved in principle an austerity law cutting wages and hiking taxes during a parliament session in Athens October 19, 2011. Greek unions began a 48-hour general strike on Wednesday, the biggest protest in recent years. REUTERS/John Kolesidis (GREECE - Tags: POLITICS BUSINESS) REUTERS

Een paar maanden lang leek George Papandreou de juiste man op de juiste plaats, zeker gezien vanuit Brussel. Een flegmatieke reformist die campagne had gevoerd met de slogan ‘Er is geld’, maar vlak na zijn aantreden het lef had gehad om te zeggen dat Griekenland een enorm financieel probleem heeft. Een in de VS geboren socialist die, hoewel zijn vader en grootvader ook premier zijn geweest, een nieuw soort politiek leek te symboliseren. Hij beloofde de orde te herstellen in een staat die leed onder corruptie en vriendjespolitiek. Hij is anders: door zijn buitenlandse opvoeding hakkelde hij soms in het Grieks, hij zit op Facebook en heeft een eigen website, en hij stapt regelmatig op de fiets. Griekenland zou een modern land worden, een soort Zuid-Europees Denemarken, gekenmerkt door zijn groene energiebeleid.

Maar nu lijkt Papandreou het probleem te zijn geworden, zowel binnen als buiten Griekenland. De 59-jarige premier houdt bij hoog en laag vol dat zijn enige doel nu is ervoor te zorgen dat het reddingsplan van eind oktober wordt aanvaard en uitgevoerd. Als dat echt zo is, kiest hij daarvoor wel een erg merkwaardige tactiek.

Zijn voorstel, maandagavond, om een referendum te houden over het reddingsplan veroorzaakte een politieke en financiële schok. Zette dit niet alles weer op losse schroeven?

In de instantanalyse in Griekse commentaren was dat plan ingegeven door een mengeling van paniek en politiek instinct. Paniek, doordat het verzet tegen het akkoord wel erg groot werd. De scheldpartijen op de nationale feestdag, vorige week vrijdag, zijn hard aangekomen. Het was nota bene de dag waarop de Grieken hun verzet tegen fascisme en nazisme herdenken. Om dan uitgemaakt te worden voor ‘verrader’ ...

Bovendien is de financiële nood hoog. Griekenland heeft deze maand de nieuwe overboeking nodig van 8 miljard euro om ambtenarensalarissen en pensioenen te kunnen betalen.

Instinctief voelde Papandreou aan dat hij niet meer genoeg had aan zijn eigen partij om het akkoord erdoor te krijgen. Zijn parlementaire meerderheid brokkelde af. Bijna iedere dag namen parlementariërs afstand van de keiharde ingrepen die nodig zijn onder het akkoord met EU en IMF.

Met een referendum ging Papandreou op zoek naar nieuwe legitimatie. De Grieken moeten nu maar eens duidelijk maken wat ze willen, was zijn boodschap. Binnen de eurozone blijven en de prijs daarvoor betalen? Of toch weer terug naar de drachme? Zegt u het maar.

Gisteren kwam het hem beter uit om dit plan te presenteren als een manier om de grootste oppositiepartij, Nieuwe Democratie, achter het reddingsplan te krijgen. Toen partijleider Antonis Samaras zijn kaart te vroeg uitspeelde en zei dat hij voor een overgangsregering was die het reddingsplan snel zou aanvaarden, wilde Papandreou alleen het tweede deel horen. Waarschijnlijk waren de financiële markten een stuk rustiger geworden als hij meteen een stap opzij had gezet voor een regering van nationale eenheid.

Papandreou heeft veel krediet verspeeld. Hij zei vorig jaar dat de Griekse financiële problemen een oorlogsmentaliteit vereisten, maar heeft daarbij nooit het onverzettelijkheid leiderschap van iemand als Churchill weten uit te stralen. In Griekenland groeide veeleer de kritiek van mensen die hem zagen als een loopjongen van Brussel of een marionet van het Internationaal Monetair Fonds. Tegelijkertijd rekenen ze het hem aan dat hij het zo ver heeft laten komen dat hij woensdag in Cannes kon worden afgedroogd door Merkel en Sarkozy. Het was vernederend om te moeten horen dat Griekenland geen geld kreeg als Papandreou niet zou doen wat zij zeiden, het was vernederend om Merkel min of meer de vraagstelling van een eventueel referendum te horen dicteren. Kan een politicus die in het buitenland zo diep heeft moeten buigen nog een geloofwaardige leider zijn in eigen land?

Terugkijkend op de afgelopen periode zal Papandreou waarschijnlijk het gevoel krijgen dat hij wel erg veel energie heeft gestopt in het herstel van de Griekse geloofwaardigheid in Brussel. Dit is ten koste gegaan van de aandacht voor de pijn in de Griekse samenleving. De protesten tegen het enorme koopkrachtverlies, en vooral tegen het feit dat veel rijke Grieken de dans lijken te ontspringen, zijn allang de traditionele ideologische reflexen overstegen. Voorop in de demonstraties liepen misschien de door de wol geverfde actievoerders uit de studentenwijken, maar de onvrede is veel en veel breder. Waarom zijn er nauwelijks mensen gearresteerd wegens belastingontduiking, een chronisch en wijdverbreid probleem, vooral in de vrije beroepen?

Papandreou was erg aarzelend in de beloofde schoonmaak in het staatsapparaat. De Griekse financiële problemen zijn ontstaan tegen een achtergrond van cliëntelisme en corruptie op veel plaatsen in de samenleving. In het haperende en inefficiënte staatsapparaat zitten te veel mensen die te weinig voor elkaar krijgen. Papandreou heeft daar niet veel energie in gestoken. Hij is bijvoorbeeld een open confrontatie met de machtige vakbonden uit de weg gegaan.

Na twee verkiezingsnederlagen, in 2004 en 2007, had hij karakter getoond en koersvastheid. Dat leverde hem in oktober 2009 een klinkende overwinning op. Hij leek toen een oplossing. Nu is hij een van de problemen geworden. „Ik ben er alleen in geïnteresseerd om het land te redden, ik zit niet vast aan mijn baan”, zei hij gisteren in het parlement. De kans is groot dat hij snel aan die uitspraak wordt gehouden.

    • Marc Leijendekker