Braziliaans verleden gezien door Nederlandse schilders

Johan Maurits & Frans Post. Twee Nederlanders in Brazilië. Rijksmuseum, Amsterdam, t/m 21 nov. Dag. 09-18u. Inl: rijksmuseum.nl ***

In de zeventiende eeuw, de eeuw waarin Coorte asperges schilderde, Ruisdael eiken en Potter koeien, werkten er ook Nederlandse schilders in Brazilië. Frans Post en Albert Eckhout reisden in het gevolg van gouverneur-generaal Johan Maurits in 1637 naar de nieuwe Nederlandse kolonie in het noordoosten van Brazilië en schilderden daar ananassen, palmen en capibara’s, planten en dieren die aan de Noordzee niet voorkwamen. Ook de menselijke bewoners schilderden ze: geen vrouwen met linnen kapjes of mannen met kanten kragen, maar de oorspronkelijke en de nieuwe bewoners van Mauritsstad en omgeving; een uit Afrika geroofde slaaf met een mand op zijn hoofd, een Tapuya-indiaan met een afgehakt been in een mand.

Brazilië kent men niet van oude schilderijen, in de verbeelding hoort deze nieuwe wereld meer bij film en fotografie. Ook daarom zijn deze werken bijzonder; ze geven Brazilië een geschilderd verleden, ook al is dat gezien door Nederlandse bril.

Aan het werk van Albert Eckhout werd in 2004 een expositie gewijd in het Mauritshuis. Nu is er in het Rijksmuseum een zaaltje ingericht met werk van Frans Post. Aanleiding is het Brazil Festival Amsterdam, dat tot 30 november kunst uit Brazilië in de hoofdstad presenteert. Drie kleine schilderijen van Post hangen er nu in het Rijksmuseum, naast een aantal prenten die naar zijn werk vervaardigd zijn. Het is raadselachtig dat in het zaaltje niet verwezen wordt naar het grote schilderij van Post dat op de begane grond deel uitmaakt van de vaste opstelling, het Gezicht op Olinda (1662). Het hangt in de ‘wereldmachtzaal’, tussen andere schilderijen en voorwerpen die aan Nederlandse veroveringen te danken zijn.

De prenten zijn illustraties uit het kloeke boek over Brazilië dat Casper Barlaeus in 1647 schreef op basis van de informatie die de kunstenaars en geleerden die met Johan Maurits mee waren gereisd hadden verzameld, Rerum per Octennium in Brasília.

Het noordoosten van Brazilië is niet lang in Nederlandse handen geweest. Na dertig jaar werd het gebied door de Portugezen terugveroverd. De schilderijen zijn ook niet lang in Nederland gebleven. Johan Maurits deed die van Eckhout in 1654 cadeau aan een neef, de Deense koning Frederik III. Die van Post schonk hij in 1679 aan koning Lodewijk XIV.

Zo grillig kan de geschiedenis zijn: geboren in Afrika, geschetst in Brazilië, geschilderd in Nederland, bewaard in Frankrijk. Veel schilderijen van Post zijn nu overigens terug op de plaats waar ze geschilderd of geschetst werden. De Braziliaanse zakenman Ricardo Brennand verzamelt ze voor zijn particuliere museum in Recife.

    • Bianca Stigter