Ba'ath praat zo mooi over vrijheid

Het Syrische Ba’ath-regime kan zo mooi over vrijheid praten, zegt de invloedrijke Syrische sunnitische geestelijke seik Moaz al-Khatib. „Maar waar is de vrijheid in de praktijk?”

Syrian worshipers pray inside the historic Ommayad Mosque, in Damascus, Syria, Monday Oct. 3, 2011. Syrian troops going house to house have detained more than 3,000 people in the past three days in a rebellious town that government forces recently retook in some of the worst fighting since the country's uprising began six months ago, an activist said Monday. (AP Photo/Muzaffar Salman) AP

Hij persoonlijk heeft geen bezwaar tegen het aanblijven van het Syrische regime, mits het zich wezenlijk hervormt, mits het werkelijk bereid zou zijn de macht te delen. Maar het is laat, zegt sjeik Moaz al-Khatib, vermoedelijk te laat. „In de praktijk denk ik dat ‘de straat’ hen afwijst. Omdat de autoriteiten tot de dag van vandaag niets begrijpen van de druk waaronder de burgers staan.”

Sjeik Moaz is een invloedrijke sunnitische Syrische geestelijke en islamgeleerde. Hij komt uit een familie van geestelijken. Zijn vader was 42 jaar lang vrijdagprediker van de beroemde Omayadenmoskee in de Syrische hoofdstad Damascus, en diens vader en diens vader eveneens. Al-Khatib betekent in het Arabisch: de vrijdagprediker van de moskee.

Sjeik Moaz (1960) zelf is ook twee jaar vrijdagprediker van de Omayadenmoskee geweest, en nog vijf jaar van een andere moskee. Maar in 1995 werd hij ontslagen. Hij mag sindsdien nergens meer in Syrië preken. „Misschien omdat ik sprak over verboden onderwerpen. Vrijheid. Gerechtigheid”, zegt hij in een vraaggesprek in Utrecht. Hij is deze week in Nederland op uitnodiging van IKV-Paxchristi.

De Syrische autoriteiten benoemen alle predikers, om hen onder controle te houden. In principe is er strikt toezicht op de preken. Wie zich niet aan de regels houdt, gaat eruit.

De autoriteiten ontsloegen sjeik Moaz drie jaar geleden eveneens als bestuurder van de Islamitische Beschavingsvereniging, die in 1932 werd opgericht als islamitisch cultureel en educatief tegenwicht voor de Franse bezetting. De leden kozen hem vervolgens als erevoorzitter voor het leven. De vereniging stichtte onder andere scholen, waar ook muziek werd gedoceerd en sportlessen gegeven. „De bestuurders zeiden: het is onderdeel van het leven overal vanaf te weten”.

Maar culturele activiteit is de vereniging al jaren niet meer toegestaan; steun voor armen, een kleine kliniek is alles wat er over is. „De vereniging houdt zich op geen enkele manier bezig met politiek. Maar weet u, de omstandigheden staan het niet toe. Ik zeg altijd: we zijn bevroren.”

Sindsdien is hij schrijver, en boer. „Het houdt me in contact met de natuur.”

De Ba’ath-ideologie van het Assad-regime was oorspronkelijk modern en egalitair en strikt seculier.

„Ik respecteer bepaalde positieve kanten van de Ba’ath-ideologie”, zegt sjeik Moaz. „Vrijheid bijvoorbeeld is een van hun belangrijkste beginselen. Zoals ze praten over vrijheid, dat is zó aangenaam. Maar waar is de vrijheid in de praktijk?”

Ziet u als reactie een toename van de steun voor fundamentalisten?

„In Griekenland zijn de meeste mensen orthodox. Als orthodoxen gaan regeren, wil dat niet zeggen dat de kerk aan de macht komt. Als sunnitische moslims aan de macht komen, is dat normaal. Hosni Mubarak is sunnitisch, Gaddafi was sunnitisch, en Saddam Hussein was sunnitisch. Als sunnieten aan de macht komen, betekent het niets. Als radicale sunnieten aan de macht komen, is het een andere zaak. In Syrië zijn de meeste mensen op dit moment juist heel gematigd. Studenten en geleerden begrijpen juist meer van het leven, ze stellen zich open voor veel noodzakelijke dingen in het leven, waarvoor ze eerder geen oog hadden. Het idee van vrijheid opent hun de ogen. Deze Arabische lente opent de geesten en de ogen voor veel nieuwe zaken.”

Leden van de christelijke minderheid zijn bang.

„Sommigen. Ik denk dat de beste garantie voor de christenen in Syrië de maatschappij zelf is. Niets anders, geen leider, geen regering, geen internationale steun. In de 18de, 19de eeuw steunde Groot-Brittannië de druzen. Frankrijk de katholieken, Rusland de orthodoxen en ze veroorzaakten een heleboel problemen omdat ze dat niet deden voor God maar voor hun eigenbelang. Ik sta in contact met veel christenen. Respect voor het christendom is onderdeel van onze religie. Sommige mensen zeggen: kijk wat er in Irak is gebeurd. Maar in Irak worden sunnieten en shi’ieten en yezidi en christenen gedood; al het leven is er doelwit. Maar die groepen die daarvoor verantwoordelijk zijn, zijn er hier niet, gelukkig.”

Het regime zegt dat dat soort groepen juist wel actief is temidden van de demonstranten.

„Ik ben het daarmee niet eens.

„Er zijn wijze christenen zoals de beroemde schrijver Michel Kilo. Hij heeft in veel artikelen tegen de christenen gezegd: wees verstandig, volg niet wat deze of gene zegt. Geloof in vrede. Het hart van de mensen staat voor u open.”

Intussen worden de protesten tegen het regime kleiner. Gaat de intimidatie door de autoriteiten werken?

„Deze ontwikkeling houdt met veel dingen verband. Het harde optreden tegen betogers vermindert de aantallen. Aan de andere kant krijgen de betogingen soms juist een stimulans, zoals bij de dood van de Libische leider Gaddafi. Maar het geweld tegen de demonstranten kan geen permanente resultaten opleveren. Zelfs als de autoriteiten weer alles zouden controleren, wil het niet zeggen dat het probleem voorbij is. Het wordt misschien een tijdje rustig, maar het zal weer wakker worden.”

Moet de internationale gemeenschap gewapend ingrijpen?

„Nee, daar zijn we honderd procent tegen. Dat zou alles vernietigen. Zelfs Libië zal een heel hoge prijs moeten betalen. En wij zijn een arm land, we hebben geen olie zoals Libië om alles opnieuw op te bouwen. Misschien was het nodig om in Libië in te grijpen omdat Gaddafi dreigde Benghazi te verwoesten. Maar in Syrië moeten ze geen gewapende strijd steunen. Ze moeten zich heel hard inspannen voor een politieke oplossing.”

Is er dan nog een uitweg?

„Als mens heb ik nog hoop. Dat er heel krachtige mensen komen die beide zijden dwingen een rustpauze te nemen, om onderhandelingen te beginnen. Dat vergt natuurlijk inwilliging van bepaalde voorwaarden, zoals een volledige amnestie, vrijlating van gevangenen en stopzetting van demonstraties. Veel mensen denken zo, maar we hebben niet een partij die de anderen daartoe kan dwingen.

Zou ‘de straat’ deze regering accepteren, zelfs als ze bereid is tot echte hervormingen?

„Als de regering tot machtsdeling bereid is en werkelijke vrijheid geeft en democratie, is er misschien een kans. Er is nog een kans, maar die is zo mimiem. En de atmosfeer helpt niet. Er is zelfs geen vrijheid om te helpen een oplossing te vinden.”

    • Carolien Roelants