Anderen bepalen je weg

Pierre Szalowski: Vissen veranderen bij kou van zwemrichting. Vertaald door Richard Kwakkel. Lebowski Publishers, 207 blz. € 17,50

Kim Thúy: Ru. Vertaald door Hanneke Los. Van Gennep, 165 blz. € 14,95

Boris Bogdanov verlaat op zijn achttiende Rusland om in het jeugdijshockeyteam van Québec de sterren van de hemel te gaan spelen. In zijn eerste wedstrijd ligt al na 45 seconden zijn arm uit de kom. Zijn carrière ligt aan diggelen nog voordat die echt is begonnen.

Gelukkig is Bogdanov ook wiskundige. Zijn passie geldt de ‘knopentheorie’, ‘een complex wiskundig model waarmee doodeenvoudige dingen uit het dagelijks leven kunnen worden verklaard’.

Voor zijn promotieonderzoek richt hij zich op de observatie van vier exotische vissen in een aquarium. Hij wil bewijzen dat de vissen bij een gelijkblijvende temperatuur van 32 graden altijd hetzelfde parcours afleggen. Dat parcours zal alleen veranderen als er een nieuwe vis in het aquarium komt. Zo zal hij kunnen aantonen ‘dat je niet zelf je eigen levensweg’ kiest, maar dat anderen dat voor je doen.

Om deze opzienbarende stelling te bewijzen hangt Bogdanov jaar in jaar uit met zijn neus boven zijn aquarium en meet hij om de haverklap de temperatuur van het water. Totdat een aanval van extreme kou Montréal in zijn greep krijgt en de stadsverwarming het laat afweten. De paniek slaat toe – en niet alleen bij hem.

Bogdanov is maar een van de personages uit de onlangs in het Nederlands vertaalde roman van fotograaf, journalist en scenarioschrijver Pierre Szalowski uit Québec. Met zijn geestige verhaal over de ijzel in Montréal en hoe die het leven van velen verandert, treedt hij duidelijk in de voetsporen van die andere succesvolle auteur uit Québec, Nicolas Dickner.

Net als diens recente roman, Tarmac, zit Szalowski’s boek vol hilarische ontmoetingen, wetenschappelijke zin en onzin en kinderen die het maar moeten zien te rooien. Je kunt er een ongecompliceerde avond mee doorbrengen, écht lastige kwesties snijdt Szalowski niet aan en bovendien trakteert hij zijn lezer op een happy end.

Levensweg

De stelling van Bogdanov dat ‘anderen je levensweg voor je kiezen’, wordt daarentegen op een indrukwekkender manier geïllustreerd door Kim Thúy in haar bekroonde roman Ru. Die anderen die haar levensweg bepaalden, zijn de machthebbers in Vietnam waar zij in 1968 in Saigon werd geboren, haar ouders die voor het dictatoriale regime vluchtten, de Canadezen die het gezin opvingen, maar ook haar oom Twee die haar in een prinses veranderde en haar autistische zoon die haar dwingt opnieuw anders naar het leven te kijken.

De vertelster, Thúys alter ego, werd geboren ‘onder avondluchten verfraaid met vuurpijlen en doorsneden met raketten en kogels. Mijn geboorte moest de verloren gegane levens vervangen. Mijn leven moest dat van mijn moeder voortzetten’. Maar dat liep anders, het gezin behoorde tot de boat people, de vijanden van de communisten die er beter aan deden het land te ontvluchten.

In korte, heftige maar onsentimenteel opgeschreven beelden van steeds enkele alinea’s, leidt Thúy ons door de gebeurtenissen die haar leven kleurden: de communistische inspecteursoldaten die hun huis bezetten, de lessen heropvoeding op school, het meisje dat door de zee werd verzwolgen, de vader die ieder van zijn vijf kinderen op aparte boten zette terwijl hij zelf de gevangenis inging, de gaten in de grond met uitwerpselen van tweeduizend mensen in het vluchtelingenkamp in Maleisië.

Van een vroege jeugdherinnering, een meisjesvriendschap, switcht Thúy naar haar moeder die zich op haar 55ste opnieuw uitvond; pas toen kon ze gaan leven. Ze vertelt van een cadeau van hun Canadese buren: een broodrooster. De buren beschouwden het voorwerp als onmisbaar, de vluchtelingen gebruikten het nooit omdat ze immers rijst aten, maar toch werd het een dierbaar eerste ankerpunt.

Het gezin van Kim Thúy vond asiel in Québec, waar er huizen voor hen waren, waar vrijwilligers zich om de inrichting bekommerden en hen gastvrij wegwijs maakten in hun nieuwe vaderland. Ze ging studeren, werkte als vertaler en tolk, werd advocaat, startte een Vietnamees restaurant, reisde naar Hanoi om daar drie jaar haar steentje bij te dragen.

Erfenis

Hoe Canadees en geaccepteerd Thúy zich ook voelt, haar herinneringen blijven deel van haar leven. Haar ouders zullen haar geen erfenis nalaten maar wel ‘de rijkdom van hun herinneringen, waardoor wij de schoonheid kunnen zien van een tros blauweregen, de breekbaarheid van een woord, de kracht van verwondering. En ze hebben ons voeten gegeven om naar onze dromen te lopen’.

In het Frans betekent ru letterlijk ‘beekje’, vermeldt de eerste pagina van het boek, en figuurlijk ‘stromen’, van tranen, bloed, geld. In het Vietnamees betekent ru ‘wiegeliedje’.

Wat is dat toch met de titels van Franstalige auteurs die over Vietnam schrijven? Ook Het kleine meisje van meneer Linh, dat een vergelijkbare thematiek heeft, doet zo popperig aan. Gelukkig zal geen lezer Ru als een wiegeliedje lezen, wel als een indrukwekkende literaire prestatie van een jonge Vietnamese immigrante die, eenmaal op een stinkende vissersboot aan de dictatuur ontsnapt, een nieuw leven wist op te bouwen.

    • Margot Dijkgraaf