J. Schoemaker Doyer:

Opnamedatum: 2011-06-09

Van Speyk op het moment voordat hij het kruit zal doen ontbranden (1834, Rijksmuseum Amsterdam)

Tegenwoordig geldt hij als operettefiguur, als egocentrische kwast die alleen nog beroemd is door vijf woorden die hij nooit gezegd heeft (‘Dan liever de lucht in!’) Maar in de jaren dertig en veertig van de negentiende eeuw was J.C.J. van Speyk precies de held die de noordelijke Nederlanden nodig hadden. Het recente verleden – de strijd tussen patriotten en prinsgezinden, de Franse bezetting, de afscheiding van België – gaf weinig reden tot vaderlandse trots, maar hier was één lichtpuntje: een 29-jarige luitenant die had verhinderd dat ‘kanonneerboot nummer 2’, stuurloos geraakt tijdens schermutselingen bij Antwerpen (1831), in handen van de Belgische opstandelingen viel. Dat hij daarbij 26 Nederlandse opvarenden in zijn graf had meegesleept, en dat het strategisch belang van zijn daad nihil was, deed er niet toe. Wat telde was dat hij de Nederlandse vlag voor ontering had behoed, en dus werd hij uitgebeeld door vele schilders, onder wie de matig getalenteerde J. Schoemaker Doyer.