Het gezicht is bijenwas

Wil je een oude man zijn, een vrouw, kaal, dik of liever een gorilla of Paris Hilton? ‘Morphen’ beleeft een opleving dankzij apps en internet.

In de winkel van het Rijksmuseum kun je een boekje kopen met zelfportretten van Rembrandt. Het is een flipboekje, zo’n boekje waarvan de plaatjes lijken te bewegen als je de bladzijden heel snel omslaat – met je vingers maak je een filmpje. De portretten zijn in chronologische volgorde geplaatst. Je ziet Rembrandt ouder worden; een heel leven flitst onder je handen voorbij. Het gekste is dat het er zo natuurlijk uitziet. Het is alsof Rembrandt wist dat zijn werk ooit zo gebruikt zou gaan worden, dat er van zijn schilderkunst ooit een tekenfilm zou worden gemaakt.

Op internet zijn nu honderden van dit soort filmpjes te vinden, niet gemaakt met schilderijen maar met foto’s. Een van de bekendste is die van Michael Jackson, waarop niet alleen te zien is hoe de ster steeds ouder wordt, zoals bij Rembrandt, maar een ander mens lijkt te worden. Een echte gedaanteverwisseling.

Ook mensen die niet beroemd zijn, maken de verandering van hun gezicht publiek; op YouTube mag iedereen zien hoe iedereen oud wordt. En wie nog niet oud genoeg is om een filmpje van enige lengte te produceren, kan zijn toevlucht nemen tot een app als AgingBooth. Daarmee kun je een voorschot nemen op de toekomst: rimpels en onderkinnen vertellen wat je gezicht te wachten staat. Aaaah, roept iedereen bij het resultaat; een aaaah van alle tijden: „dan treurt ook Helena om de bejaarde rimpels die de spiegel toont, en vraagt zich af waarom zij ooit geschaakt is”, schreef Ovidius tweeduizend jaar geleden.

Oud worden is niet de enige metamorfose die je via een app kunt doen: je kunt ook te weten komen hoe je eruit zou zien als je dik of kaal was. Dat zijn gedaanteverwisselingen die ieder mens kunnen of zullen overkomen. Maar er is meer mogelijk; veranderingen die voor een gewoon mens niet haalbaar zijn. Je kunt in een gorilla of een chimpansee veranderen, van Afrikaan Aziaat worden, van man vrouw, van modern prehistorisch. Ovidius vergeleek de ziel met bijenwas, „die steeds weer iets anders uitbeeldt, niet blijft wat zij geweest is, niet dezelfde vorm bewaart, maar wel dezelfde was is”. Op de computer is een gezicht bijenwas.

Apps als FatBooth, AgingBooth en Baldbooth zijn populair; ze zijn ‘top paid app in more than 49 countries!’; ze worden gebruikt op feesten en etentjes. Vroeger stonden op de kermis lachspiegels en bij toeristische attracties van die borden waar je je hoofd door kon steken om anders dan als jezelf vastgelegd te worden; in Volendammer kostuum bijvoorbeeld, of met de helm van het Vrijheidsbeeld op je hoofd. Nu is het thuis kermis.

Een paar muisklikken of een aai van de smartphone zijn niet alleen genoeg om jezelf oud te zien maar ook om van geslacht te veranderen of een kunstwerk te worden. De Face Transformer Art Edition laat je versmelten met de Mona Lisa of geschilderd lijken door Modigliani en Botticelli. Hoe zou een kind eruitzien van jou en Brad Pitt, of van jou en Angelina Jolie?

Morphen is de methode gaan heten, een afkorting van metamorfose, al een begrip bij de Grieken en Romeinen. Ovidius vatte ze samen in een lang gedicht, de gedaanteverwisselingen van Narcissus, Daphne, Echo en al die anderen. Verbeeld zijn ze sindsdien ook al veel; maar sinds de uitvinding van de fotografie en de film behoren die verbeeldingen tot de fictie. Schilderen en tekenen is langzamerhand een soort schrijven geworden, in de populaire perceptie. Alleen wat met een machine gemaakt is, kan de realiteit weergeven, zelfs als die onmogelijk is.

Pas in de jaren tachtig van de vorige eeuw waren de machines zo ver dat ze gedaanteverwisselingen zo realistisch weer konden geven dat je je ogen niet kon geloven. Een auto veranderde in een panter en Michael Jackson ook. Alles kon nu alles worden; alles wisselt en vernieuwt, vervormt en verandert.

Een van de eerste videoclips waarin gemorphed werd, is Cry van het Britse duo Godley & Cream, uit 1985. Allerlei gezichten veranderen in elkaar, van de zangers Godley en Cream tot toen bekende zangers en acteurs als Deborah Harry en Mr. T van The A-team. Toen was het effect nog wonderbaarlijk, nu zie je meteen dat dit eigenlijk geen echte morph is, maar een ‘analoge crossfade’, zoals dat technisch heet. Maar ideeën gaan altijd aan techniek vooraf.

Zo deed ook Bert Haanstra het, al in 1957 in Rembrandt, schilder van de mens. een documentaire waarop het flipboekje van het Rijksmuseum is gebaseerd. Rembrandts portretten bleven door de jaren heen zo op elkaar lijken en Rembrandt schilderde zo standvastig dat Haanstra zijn schilderijen in elkaar kon laten overvloeien. Het resultaat is nog steeds magisch. Nog een andere voorloper is tekenaar Joost Veerkamp, die in de jaren tachtig in tijdschrift Vrij Nederland een cursus Grimeren voor Beginners gaf. In zes plaatjes zag je de paus in Gerard Reve veranderen en koningin Beatrix in Marilyn Monroe.

Toen de techniek begin jaren negentig zo was verfijnd dat je bijna elke gedaanteverwisseling er geloofwaardig uit kon laten zien, werd het gebruik al snel cliché. Voor de huidige opleving hebben internet en de smartphone gezorgd. Nu kan iedereen zelf morphen, gelikt of juist een beetje klunzig. Op YouTube vind je dingen waar ze in Hollywood nooit op zouden komen. Wat te denken van een man die slapende poezen zo op croissantjes vindt lijken? Vroeger bleef zo’n gedachte een vergelijking. Nu kun je hem morphen.

Veel morphmachines krijgen een tweede leven als app. De Amerikaanse kunstenares Nancy Burton ontwikkelde begin jaren negentig de eerste agemachine, die onder meer tentoongesteld werd in het Museum of Modern Art in New York. De machine werd later gebruikt door de FBI om foto’s van lang vermiste kinderen te updaten. Burton maakte ook een ‘Racializer’, een machine waarmee je van etniciteit kon wisselen. Van Indiase man naar Kaukasische vrouw en weer terug.

In de toekomst zullen zulke dingen niet alleen met foto’s gebeuren maar ook met mensen zelf. De Amerikaanse wetenschapper Ray Kurzweil, uitvinder van onder veel meer de scanner, is er in ieder geval van overtuigd. Nu al veranderen mensen hun lichaam met behulp van piercings, tatoeages en plastische chirurgie, en de sociale acceptatie daarvan is enorm toegenomen, schrijft hij in zijn nieuwe boek De singulariteit is nabij: ‘Omdat we veranderingen zullen kunnen creëren die snel terug te draaien zijn, zal er waarschijnlijk veel meer geëxperimenteerd gaan worden.’ Het menselijk lichaam als foto, of als computerbestand. Morphen in het echt.

Voorlopig is daar geen sprake van. Vlees en bloed laat zich nog niet zo makkelijk knippen en plakken. Mensen morphen is moeilijker dan foto’s. Het gekste is misschien dat het nu vooral gebeurt om meer op anderen te gaan lijken. De marges lijken juist steeds kleiner te worden. Niemand wil nog meer flapperende oren, of een nog grotere neus. Lichaamsdelen worden dankzij plastische chirurgie steeds eenvormiger.

Slechts een enkeling waagt zich aan een verregaand project om middels plastische chirurgie juist anders, afwijkend, bijzonder te zijn. Om niet meer op een ander te lijken, maar minder. De Franse kunstenares Orlan liet haar gezicht begin jaren negentig opereren om het voorhoofd van de Mona Lisa, de kin van de Venus van Botticelli, de lippen van François Bouchers Europa et cetera te evenaren: het Europese schoonheidsideaal uit de schilderkunst in het echt. Later liet ze twee borstimplantaten op haar voorhoofd aanbrengen, als een soort duivelshoorntjes. Maar Orlan is een uitzondering gebleven. Plastische chirurgie is nog geen kunstvorm geworden.

Ook radicaal door juist de gelijkenis op de spits te drijven is het kunstenaarsduo Genesis Breyer P-Orridge en Lady Jaye. In de liefde bestaat het idee dat mensen in elkaar op willen gaan, in elkaar willen verdwijnen, in elkaar willen veranderen. Genesis en Jaye voegden de daad bij het woord. Door middel van haar, make-up, kleding en plastische chirurgie – borsten voor hem, net zulke borsten voor haar – probeerden ze steeds meer op elkaar te gaan lijken, elkaar te worden. Er zijn een paar stukjes film en een paar foto’s waar ze inderdaad wel elkaars spiegelbeeld lijken, onder meer in de documentaire The ballad of Genesis and Lady Jaye van Marie Losier, die binnenkort hier in de bioscoop te zien zal zijn.

Even zijn ze een tweeling. Maar roerend zichtbaar blijft het verschil in leeftijd: Genesis is twintig jaar ouder dan Jaye. Dat verschil liet zich niet helemaal wegmorphen.

Bianca Stigter toont films en morphs op dinsdag 8 november tijdens De Per Ongeluk Expres in De Balie in Amsterdam. Met verder onder meer optredens van Tjitske Jansen, Jochem van der Spek en Willem Popelier. Inl. slaa.nl.