En breng je eigen cassave mee

In Zuid-Gabon krijgen vrouwen die trouwen cassavaplanten mee naar hun nieuwe dorp.

Daardoor is de plant daar genetisch zeer divers.

De huwelijksgebruiken van kleine boerengemeenschappen in Afrika bepalen de biologische variabiliteit van de voedingsgewassen die ze verbouwen. In ieder geval geldt dat voor de cassave in Gabon. Die stelling opperen Ierse en Franse onderzoekers in het laatste nummer van de Proceedings of the National Academy of Sciences.

Ze houden een slag om de arm, want hun conclusie is uitsluitend gebaseerd op onderzoek aan de genetische variabiliteit van cassaveplanten in tien Gabonese dorpjes. En op interviews met 183 Gabonese vrouwen die de cassave verbouwen. Maar het mechanisme dat ze ontdekten kan waarschijnlijk op veel plaatsen worden teruggevonden.

Cassave zaait zichzelf uit, maar wordt toch hoofdzakelijk door middel van stekken vermenigvuldigd. De stengel van de plant wordt daarvoor in stukken gesneden en al die stukken blijken te wortelen. Zo ontstaan klonen van planten die genetisch identiek zijn.

In bijna heel Afrika geldt cassave als een traditioneel vrouwengewas. Het zijn uitsluitend vrouwen die de planten verzorgen, die de vele verschillende cassaverassen van elkaar weten te onderscheiden en die hun speciale eigenschappen kennen. De rassen hebben ook eigen namen gekregen. Bijzonder is dat de Gabonese boerinnen altijd een veelheid aan rassen in cultuur houden, die dan kunnen reageren op veranderende groeiomstandigheden. De ene cassave is beter bestand tegen droogte of ziekte dan de andere. Gemiddeld worden per dorp in Gabon wel 37 verschillende rassen cassave gekweekt.

De onderzoekers, aangevoerd door Marc Delêtre in Dublin, bestudeerden de genetische variabiliteit van de cassaveplanten in Gabon aan de hand van een eenvoudige DNA-test. Een statistische toets ontdekte in de DNA-analyses nog de routes waarlangs de planten eeuwen geleden Gabon bereikten: vanuit Kameroen, langs zuidelijke kusten en vanuit Congo. Frappanter was dat de variabiliteit van de cassavecultures in het noordelijk deel van Gabon, het gebied ten noorden van de rivier Ogooué, veel minder groot was dan in het zuidelijk deel. Dat kan een toevalskwestie zijn, maar al snel rees het vermoeden dat het systeem van afstammingsbepaling in beide gebieden hierin een rol speelde. Het noorden van Gabon kent voornamelijk patrilineaire afstamming, waarbij zonen of dochters lid worden van de afstammingsgroep van de vader. Mondiaal gezien is deze patrilineaire afstamming de norm, maar in Centraal-Afrika komt ook veel matrilineaire afstamming voor. Dat geldt zeker voor Zuid-Gabon.

Voor beide gebieden geldt overigens dat mannen nooit mogen trouwen met een meisje uit het eigen dorp. Ze moeten hun bruid elders halen. In de praktijk komt het erop neer dat meisjes die in Noord-Gabon intrekken bij hun nieuwe echtgenoot de cassaveplanten voor het toekomstige eigen bedrijf ontvangen van hun schoonmoeder. Ze krijgt dus planten die al in het dorp werden gebruikt. In Zuid-Gabon arriveert de bruid met een aantal cassavestekken die haar eigen moeder haar meegaf. In matrilineaire samenlevingen vindt dus veel meer uitwisseling tussen cassavecultures plaats.

    • Karel Knip