Politieke zelfmoord of Griekse meesterzet ?

Premier Papandreou ziet een referendum als de enige uitweg. Hij was politiek knel komen te zitten. Het kan een enorme vergissing blijken, maar in ieder geval lijkt hij geen moederskindje meer.

Als het referendumbesluit van George Papandreou leidt tot zijn val, dan gaat hij in de ogen van veel Griekse burgers met opgeheven hoofd. Als echte democraat, in plaats van de marionet van Brussel en de financiële markten, die hij tot nu toe leek te zijn.

Voor het eerst sinds het begin van het Europese drama dat de ‘Griekse crisis’ is gaan heten, richt Papandreou zijn volledige aandacht op de binnenlandse politiek en de klachten van zijn achterban. Vanuit een benarde positie doet de premier een uiterst gewaagde sprong naar voren. Hij kan diep vallen, maar succes valt niet uit te sluiten.

In de ogen van de premier restte maar één dreigement dat al zijn tegenstanders tegelijk de mond zou kunnen snoeren: het scenario waarin het afwijzen van het Europees akkoord een serieuze optie werd, met als mogelijk gevolg gedwongen vertrek uit de eurozone en terugkeer naar de drachme. De premier gokt erop dat, gedwongen te kiezen tussen twee kwaden, Grieken te bang zijn voor een bankroet en verlies van Europese steun om het akkoord af te wijzen.

Of het politieke zelfmoord is of een meesterzet, moet nog blijken. Vast staat dat Papandreou niet op de oude voet verder kon en politiek diep in de problemen zat.

De afgelopen maanden werd steeds duidelijker dat aan de interne verdeeldheid geen einde zou komen. De grootste oppositiepartij, Nieuwe Democratie met leider Antonis Samaras, bleef pogen punten te scoren door tegen de afgedwongen bezuinigingen en hervormingen te ageren. Met iedere belangrijke stemming in het parlement verloor Papandreou steun bij zijn eigen fractie.

Tegelijk kreeg hij van het IMF, de EU en zelfs een paar van zijn eigen ministers te horen dat de hervormingen niet snel en daadkrachtig genoeg werden doorgevoerd.

Na het Europese akkoord van afgelopen week opende zich vermoedelijk nog een extra, moeilijk waarneembaar, maar essentieel front: Griekse tycoons, de allerrijksten en machtigsten, dreigen vele miljarden euro’s te verliezen bij afschrijving op de Griekse schuld. Schattingen in sommige Griekse kranten gaan uit van meer dan twintig miljard. Samen met de Griekse banken, waarvoor nationalisering dreigt, en met inzet van de media die ze bezitten, voerden ze campagne tegen het akkoord, in de hoop dat bij de onderhandelingen over de details hun eigen pijn zou worden verzacht.

Het besef dat de hervormingen op niets uitlopen zonder bredere democratische steun, is vermoedelijk het argument waarmee Papandreou vannacht in een zeven uur durende vergadering zijn verraste kabinet achter het referendumplan kreeg.

Griekse commentatoren voorspelden dinsdag aanvankelijk dat er waarschijnlijk helemaal geen referendum zal worden gehouden. Het besluit van Papandreou was een roekeloze politieke vlucht naar voren, recht zijn eigen graf in, oordeelden ze in een eerste analyse. In de Pasok-parlementsfractie werd openlijk gemuit. Zowel de oppositie als een deel van zijn eigen parlementariërs roept om vervroegde verkiezingen.

Of ze dat menen, blijkt vrijdagavond. Het parlement wordt dan gevraagd het vertrouwen in de regering en daarmee steun voor het referendum uit te spreken. Als de regering-Papandreou daar geen meerderheid haalt volgen naar alle waarschijnlijkheid vervroegde verkiezingen.

Maar de politieke ontwikkelingen in Athene gaan snel. Ruim 24 uur na zijn aankondiging zijn de binnenlandse commentaren een stuk genuanceerder. Papandreou krijgt krediet voor het hoge spel dat hij speelt. Hij lijkt erin geslaagd zijn imago van ruggegraatloos moederskindje – hij zou zijn moeder in Amerika voor iedere stap raadplegen – wat op te vijzelen. Zijn zet heeft bovendien de conservatieve oppositie en tegenstanders binnen zijn partij in een uiterst lastig pakket gebracht.

Tegen het beleid aanschoppen in de wetenschap dat je tegenstander het toch zal moeten uitvoeren, is makkelijk. De komende weken openlijk campagne voeren voor een nee-stem bij het referendum, met alle moeilijk in te schatten gevolgen van dien, is andere koek. Maar weinigen zullen dat aandurven.

Het is de voornaamste reden dat ook oppositieleider Samaras nu tegen een referendum is. Er is vermoedelijk maar één ding dat hem erger lijkt dan nu verkiezingen of een referendum verliezen. En dat is winnen. Want dan moet hij er zelf aan gaan staan.

    • Marloes de Koning