Overspoeld door gegevens

Het internet is een eindeloze stroom van informatie. James Gleick schreef een boek over de informatierevolutie die zich de afgelopen vijftig jaar heeft voltrokken.

Amsterdam 1-11-2011 James Gleick Foto NRC Maurice Boyer

Informatie is overal. We zijn verbonden via een wereldomspannend netwerk van teksten, beelden en geluid en niets lijkt ons meer te ontgaan. Wetenschapsjournalist James Gleick beschrijft in zijn net vertaalde boek Informatie. Van tamtam tot internet wat er aan deze informatierevolutie voorafging, hoe het fundament gelegd werd in de jaren veertig en vijftig van de vorige eeuw. En hoe we de stroom aan informatie kunnen indammen. Gleick is een paar dagen in Nederland.

Waarom heeft de Amerikaanse wiskundige en ingenieur Claude Shannon zo’n centrale rol in uw boek?

„Shannon is de vader van de informatietheorie. Hij legde de wiskundige basis voor de huidige wereld met computer, internet en elektronische communicatie. Zijn boek A Mathematical Theory of Communication betekende een keerpunt in de geschiedenis, meer nog dan de ontdekking van de transistor – dat was maar hardware. Hij ontwikkelde methoden om informatie snel en zonder fouten over te sturen en maakte informatie meetbaar door zijn definitie van de bit, de kleinste informatie-eenheid.”

De transistor werd ontwikkeld in Bell Labs – hetzelfde laboratorium waar Shannon zijn informatietheorie bedacht. Toeval?

„Nee. Bell Labs was een unieke plek. Nu komt het nauwelijks meer voor dat grote bedrijven wetenschappelijk onderzoek ondersteunen dat niet direct bijdraagt aan de omzet. Na de Tweede Wereldoorlog gebeurde dat wel. Tal van wetenschappers werden in staat gesteld om te doen wat ze zelf goed achtten. En omdat Bell Labs zich met telefonie en communicatie bezighield, kreeg Shannon de ruimte, net als de natuurkundigen die de transistor uitvonden.”

Hoe staat u zelf tegenover de huidige informatierevolutie?

„Ik heb een obsessie voor gadgets en zorg ervoor dat ik nooit ver verwijderd ben van mijn e-mail. Maar ik heb ook veel respect voor mensen die vinden dat het allemaal gehypet wordt, of die alarmbellen laten rinkelen over de gevaren van dit soort technologieën. Je kunt er echt niet al onze problemen mee oplossen. En zelfs als je eenmaal de beschikking hebt over alle feiten ter wereld, betekent dat niet dat je ook maar iets slimmer bent geworden.

„Neem Wikipedia: waarom hebben zoveel mensen zoveel aandacht voor iets dat bij definitie een ‘onbetrouwbaar zooitje’ is? Iedereen kan zomaar feiten in artikelen omdraaien. Toch gebruik ik het zelf voortdurend: hoe zou je nog zonder kunnen? Het internet heeft de manier waarop ik aan mijn boeken werk radicaal veranderd: voor dit boek kon ik soms binnen een half uur iets uitzoeken, wat me vroeger dagen in een bibliotheek had gekost. Toch kan het snuffelen in een bibliotheek je totaal nieuwe inzichten en ideeën geven.”

Verandert het internet onze manier van denken?

„Absoluut, op verschillende manieren. Een triviaal voorbeeld dat iedereen wel zal herkennen: tijdens een etentje ontstaat er discussie over een of ander feit: een sportwedstrijd, of een acteur in een film. Je voelt dan direct de gedachte opkomen om je mobiele telefoon te pakken en het antwoord op te zoeken. Dat illustreert de verandering. Vroeger kon zo’n discussie uren doorgaan en voedde onwetendheid de conversatie. Er zitten ook andere kanten aan: bijvoorbeeld als je musicus bent, is het dan een voordeel of een nadeel dat je altijd en overal toegang hebt tot alle muziek ter wereld? Misschien was er wel meer potentieel voor originaliteit toen we dat nog niet hadden.”

Creativiteit, betekenis, menselijkheid, verdwijnen die niet onder alle gegevensstromen?

„Er bestaat een grote spanning tussen de wetenschappelijke kijk op informatie, die zoveel in onze wereld mogelijk heeft gemaakt en die ons over alle feiten laat beschikken, en de meer menselijke kijk waar het niet zo zeer gaat om data, maar om de betekenis, om kennis of wijsheid. Dat is ook het probleem waar we elke dag mee worden geconfronteerd als we Google, Wikipedia of Twitter gebruiken – de continue uitdaging om het goud tussen het stof vandaan te halen, en te weten wanneer we het gevonden hebben. Mijn doel met dit boek was niet om een antwoord op die uitdaging te bieden of die spanning weg te nemen, maar om te erkennen dat die bestaat.”

James Gleick: Informatie. Van tamtam tot internet; De Bezige Bij, 544 blz. €29,90