Griekse chaos zet EU onder druk

In heel Europa is met verbijstering gereageerd op het voornemen van de Griekse premier Papandreou om een referendum te houden over het Europese reddingsplan. Het belangrijkste doel van de EU-leiders – rust in de eurozone – is voorlopig ver weg.

Rotterdam. - Het recept leek hard maar verdedigbaar. Europa redt Griekenland, maar de Grieken moeten de komende jaren nóg meer pijn lijden. In ruil voor verlichting van de Griekse schuld zouden ambtenaren van EU en IMF ter plekke toezien op een nieuwe ronde bezuinigingen, besloten Europese leiders vorige week.

Maar de Europese crisisbesluiten kunnen de Griekse kiezers niet zomaar worden opgedrongen, vindt premier George Papandreou. Gisteravond kreeg hij de steun van zijn kabinet voor zijn voorstel een referendum te organiseren over de afspraken met zijn Europese collega’s.

De pogingen van Europese leiders om in onderling beraad de euro te redden zijn gestuit op de grenzen van de democratie. Papandreous aankondiging van een referendum, waarmee het Griekse parlement nog moet instemmen, maakt de zwaarbevochten eurodeal in één klap onzeker. In het geval van een Grieks nee dient zich een ander, steeds waarschijnlijker scenario op: Griekse uittreding uit de euro.

Het zou de eerste stap terug betekenen in een decennialang proces van verdieping en uitbreiding van de Europese integratie.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel en de Franse president Sarkozy, die naar eigen zeggen niets wisten van Papandreous plan voor een referendum, zien hun reddingoperatie van de euro in gevaar. Sarkozy droeg Papandreou op om vandaag, voorafgaand aan een G20-top in Cannes, tekst en uitleg te komen geven.

Na telefonisch overleg meldden Merkel en Sarkozy dat het euroakkoord van vorige week hoe dan ook „snel” moet worden uitgevoerd. De woede van Sarkozy bleek uit een tweede verklaring die het Elysée-paleis enkele uren later uitgaf. Het akkoord van afgelopen donderdag is „de enige weg” voor Griekenland, aldus de Franse president. „Het woord aan het volk geven is altijd legitiem”. Maar, zo voegde hij daaraan toe, „solidariteit” is alleen mogelijk „als iedereen de noodzakelijke inspanningen verricht”.

De macht van ‘Merkozy’, het duo dat de laatste weken nogal eens het verwijt kreeg Europa per dictaat te leiden, blijkt opnieuw beperkt. De eurozone bestaat uit zeventien democratieën – en elk land kan Europese afspraken torpederen. In Slowakije, waar de coalitie geen meerderheid kreeg voor een eerder reddingsplan, viel vorige maand de regering.

De eurocrisis eist veel van de nationale democratieën. In zowel Zuid-Europa, waar bezuinigingen veel pijn doen, als Noord-Europa, waar belastingbetalers moeten opdraaien voor financiële steunpakketten, hebben regeringen steeds meer moeite de kiezers mee te krijgen.

Griekse kiezers moeten slikken dat het land onder curatele wordt gesteld door ambtenaren van EU en IMF. Papandreous referendum is tot dusver in de eurocrisis de meest vergaande poging om de noodbesluiten van EU-leiders op nationaal niveau democratisch te toetsen.

De stap – onverwacht genomen ná de eurotop – verschilt radicaal van de wijze waarop bondskanselier Merkel onlangs democratische steun verwierf. Merkel legde, enkele uren voor de top in Brussel, de contouren van het akkoord voor aan de voltallige Bondsdag. Parlementariërs kunnen de deal nu moeilijk nog afwijzen.

Dát is de manier om je volk mee te krijgen in de eurocrisis, klinkt het in Merkels omgeving. Een verrassingsreferendum is vooral gevaarlijk.

Maar de Griekse premier krijgt niet alleen kritiek. Commentator Frank Schirrmacher van de conservatieve Frankfurter Allgemeine Zeitung toont bewondering voor het Griekse besluit. Europa, is tijdens de eurocrisis de speelbal geworden van beurshandelaren en ratingbureaus, schrijft hij.

Het „primaat van de politiek” moet terug. „Papandreou doet het juiste door het volk op zijn verantwoordelijkheid aan te spreken. Hij wijst Europa de weg.” De paniek over het referendum betekent dat Europa haar eigen democratische waarden niet meer serieus neemt, vindt Schirrmacher.

In Duitsland en Frankrijk springen sociaal-democratische politici hun Griekse politieke geestverwant bij. Oud-presidentskandidaat Manuel Valls van de Franse Parti Socialiste bijvoorbeeld vindt: „We kunnen de Grieken niet verbieden om over hun eigen lot te beslissen.”

    • Mark Beunderman