De koningin van Europa moet wel heersen

Niet alleen Grieken, maar ook Duitsers worstelen met de rol van Angela Merkel als sterke leider van Europa. En zij weet dat de zege van heden het verlies van morgen kan zijn.

In de Duitse politiek heet ze opeens euro queen. Maar bondskanselier Angela Merkel kan niet eens glimlachen om die aanduiding, die ze verwierf na haar zege op de top van Europese leiders, vorige week in Brussel over de schuldencrisis in de eurozone. Ze weet dat er nog een lange weg te gaan is voordat een keerpunt is bereikt. En dat de overwinning van vandaag de nederlaag van morgen kan zijn.

De top in Brussel, waar Duitsland afdwong dat de banken afzien van de helft van hun vorderingen op Griekenland, heeft het Duitse leiderschap in de schuldencrisis ondubbelzinnig bevestigd. „Wat zou Europa zijn zonder de belangrijke, krachtige leiding van Duitsland?” vroeg de Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken, Franco Frattini, zich in de Frankfurter Allgemeine af.

Die vraag houdt velen bezig, politici en gewone burgers. Voor lang niet iedereen is het nieuwe Duitse leiderschap vanzelfsprekend, laat staan dat het zonder meer aanvaard wordt. Duitse heerschappij is sinds de Tweede Wereldoorlog omstreden. „Of het nu juist is of niet, Duitsland is gezien zijn verleden niet in staat om Europa te leiden”, schreef de Berlijnse columnist Alexander Gauland gisteren. Het roept te veel nationale trauma’s op.

Zie Griekenland, waar betogers de bezuinigingen van de eigen regering, die volgens hen door de Duitsers zijn opgelegd, vergelijken met methoden van de nazi’s. Merkel krijgt op protestborden een Hitlersnor. Zelfs Auschwitz wordt erbij gehaald om duidelijk te maken hoe verwerpelijk Duits leiderschap is.

Het heeft lang geduurd voordat Merkel in de schuldencrisis de politieke leiding op zich nam. Van alle kanten werd haar gebrek aan daadkracht en visie verweten. Maar ze heeft zich niet laten opjagen en is voorzichtig te werk gegaan. Stapje voor stapje, zoekend en tastend.

Enerzijds omdat de schuldencrisis onbekende materie is, waarop zelfs economen geen eensluidend antwoord hebben. Anderzijds omdat ze zich ervan bewust is dat een Duits primaat in Europa gevoelig ligt.

Vanaf het begin van de Griekse schuldenkwestie heeft Duitsland zich in een machtige positie bevonden. Als sterkste en kredietwaardigste economie van Europa is de Bondsrepubliek het land met de portemonnee in handen. Harvard-historicus Niall Ferguson zei het vorige week zo: „Afgelopen maanden is duidelijk geworden dat de Europese muntunie functioneert dankzij centralisatie van de macht, en die macht ligt nu eenmaal in Duitse handen.”

Merkel heeft tegen wil en dank de rol van euro queen opgedrongen gekregen. Nu moet ze handelen en zijn de maatregelen die zij en minister Wolfgang Schäuble (Financiën) doorvoeren om de euro te redden, in essentie Duitse maatregelen. Streng, strak en degelijk. Europa lernt deutsch kopte eergisteren Die Welt am Sonntag. Merkel heeft in Brussel haar zin doorgezet. Waarna Europa een lesje Duits krijgt.

Minister Schäuble, een overtuigd Europeaan, was er als de kippen bij om uit te leggen dat Duitsland niet uit is op economische of politieke hegemonie in Europa. „We willen niet heersen”, zei hij dit weekeinde in Duitse media. Hij dringt aan op meer politieke samenwerking om crises op langere termijn te voorkomen. Wat goed is voor Europa, is goed voor Duitsland, aldus Schäuble.

De vraag is alleen: op wat voor soort Europa koerst het Avondland af – op een Duits Europa? Als het aan veel Duitsers ligt wel. Ze vinden dat hun land maatgevend is voor economische kracht en financiële geloofwaardigheid. Zoiets moet in Brussel politieke weerslag krijgen. Wie betaalt, bepaalt.

Een Duits Europa roept echter ook weerstand op. De Duitse socioloog Ulrich Beck zei vorige week in deze krant: „Ik heb daar problemen mee. Ik zie liever een Europees Duitsland. Maar daarvoor moet Duitsland fundamenteel veranderen. De Duitsers moeten leren Europa te begrijpen. Ze moeten inzien dat er meer is dan de nationale identiteit van Duitse Gründlichkeit.”

De venijnige reacties in Griekenland laten zien hoezeer een Duits Europa afgewezen wordt als het om werkelijk existentiële vragen gaat zoals behoud van werkgelegenheid en pensioenzekerheid.

Voor Merkel is dit een sluimerend probleem. De crisis is nog niet voorbij. De Griekse schulden zullen verder stijgen; misschien loopt het in Italië ook mis. Dan moet de EU, met Duitsland voorop, weer bijspringen. En zullen Duitse parlementariërs nieuwe eisen stellen om de toekomst van hun land niet in gevaar te brengen. De huidige reddingsacties roepen anti-Europese sentimenten in Duitsland en anti-Duitse reacties in de schuldenlanden op.

Merkel loopt hierdoor op eieren. En ze staat er praktisch alleen voor. Tot nu toe namen in de traditionele Duits-Franse samenwerking de Fransen politiek het initiatief. Dat is in de schuldencrisis anders. Frankrijk is onderdeel van het probleem, waardoor ook in de omgang met Parijs de bondskanselier terra incognita betreedt. Van haar radar hangt het af of Duitsland als redder van de euro en de welvaart in Europa wordt gezien, of als de gehate natie die, in de woorden van de Duitse econoom Hans-Werner Sinn, „noodgedwongen alleen maar klappen uitdeelt”.

    • Joost van der Vaart