Als Diederik binnenkwam, dan keek iedereen naar hem

Niemand wist zo veel als Diederik Stapel, schrijft Ellen de Bruin, die in hetzelfde vakgebied promoveerde.

Tachtig, negentig procent van de artikelen die in de sociaal-psychologische tijdschriften staan, is het papier niet waard waarop ze gedrukt worden. Dat vinden veel wetenschappers stiekem over hun eigen vakgebied. Diederik Stapel zei het hardop. Karakteristiek, vertrouwd stellig. Altijd licht arrogant en vol bravoure.

Ik ben een paar jaar na Diederik Stapel gepromoveerd. Hij was een van de oudere, ik een van de jongere promovendi die halverwege de jaren negentig de groep jonge sociaal psychologen in Nederland vormden. En hij was vaak onuitstaanbaar, in die groep. Niet door hoe hij zich zelf gedroeg, maar door hoe veel andere promovendi op hem reageerden. Als hij binnenkwam, vielen de gesprekken stil en richtte iedereen zich op hem. Wat zegt Diederik? Wat vindt Diederik? En Diederik zei en vond altijd wel iets belangwekkends. Hij wist zó veel. Niemand was zo breed belezen binnen het vakgebied als hij. Niemand hield zulke goeie praatjes op congressen. Niemand kwam zo goed uit zijn woorden, niemand had zo snel zulk goed contact met de internationaal belangrijke profs. Diederik straalde uit dat hij precies wist hoe de wereld in elkaar zat en hij legde dat graag uit. Precies wat een groep onzekere twintigers nodig had. Hij had zo een religie kunnen beginnen. Ook de docenten en hoogleraren vonden hem trouwens geweldig.

Eén op één was Diederik heel anders – of misschien ook wel hetzelfde. Vol zelfvertrouwen. Besmettelijk zelfvertrouwen: hij is vaderlijk, zorgzaam, kan je het gevoel geven dat je ertoe doet. Ook dat is een talent. Ik vond Diederik soms een ijdeltuit, maar geen narcist.

Ik heb hem nu een paar jaar niet meer gezien en dat juist hij zo grootschalig gefraudeerd heeft, en zijn eigen promovendi heeft benadeeld, vind ik verbijsterend. Dat had iemand met zijn talent nooit hoeven doen. Hij kon de druk niet aan, zegt hij. Maar onder die druk werkte iedereen. Of bedoelde hij de enorme verwachtingen die iedereen van hem had – terwijl uiteindelijk een andere jongen uit ‘onze’ groep iets echt belangrijks ontdekte en daarmee succes had, méér succes? En dan één verkeerde stap zetten – en dan nog maar één?

Hij heeft het in elk geval weer voor elkaar: iedereen kijkt weer naar Diederik. Ik hoop voor zijn gezin en hem dat dat snel stopt. En ik hoop eigenlijk ook nog steeds een beetje dat het niet waar is. Dat Diederik ons een enorme loer heeft gedraaid en dat dit zijn grootste experiment is. Een écht onderzoek, met échte mensen, in de beste traditie van de sociale psychologie.

Ellen de Bruin is chef wetenschap van NRC Handelsblad en promoveerde in de sociaal psychologie (niet bij Diederik Stapel).