Zelfs het stof raakt op

Woensdag is het Allerzielen. Wie geen graven bezoekt, kan op twee tentoonstellingen stilstaan bij vergankelijkheid.

Een man ligt op een opengewerkte podiumzuil die boven de vloer hangt. Als tegengewicht zitten er twee mannen op het andere uiteinde. De man tilt – voorzichtig als een mikadospeler – steeds een wit kartonnen letter met een gebogen ijzerdraadje als handvat op. Zo wordt langzaam een boeddhistische tekst zichtbaar in de stoflaag op de vloer.

Dit tafereel speelde zich gisteren af in Nederlands Uitvaart Museum Tot Zover, gevestigd op de Amsterdamse begraafplaats De Nieuwe Ooster. Het acrobatische kunststukje was nodig voor de installatie ‘Where does the dust itself collect?’ van Xu Bing. Zijn kunstwerk maakt deel uit van de expositie Afterlife, onder het motto: kunst over de eindbestemming, met de confrontaties: het eindige en oneindige, materiële en spirituele: iets of niets. Tot Zover nodigde veertien kunstenaars uit op dit thema in te spelen.

De Chinese Xu Bing verbleef op 11 september 2001 in New York en verzamelde er stof van het verwoeste World Trade Center. Dit is de zevende keer dat zijn fragiele installatie wordt geëxposeerd, die refereert aan zowel de frase „tot stof zult gij wederkeren” als aan de bijna 3.000 doden door de aanslag. Het is tevens de laatste keer, want ook dit kunstwerk is vergankelijk: door de exposities is er bijna geen stof meer over.

In de gang van Tot Zover hangen ronde ‘Memento Mori’-spiegeltjes. Zij confronteren je op ‘onstoffelijke’ wijze met de dood, die heel even zijn gezicht laat zien als je vlak voor zo’n spiegel uitademt. In de kort ontstane en weer snel verdwijnende condenslaag zie je een portret van een overledene uit een Zuid-Amerikaanse overlijdensadvertentie opdoemen en bijna meteen weer vervagen. Buiten, op De Nieuwe Ooster, zijn eveneens diverse kunstwerken gerealiseerd. Zo daal je via een trap af tot het niveau waar ook de begraven doden zich bevinden. Eenmaal in een kleine 20-hoekige ruimte gekomen, zie je via een pinhole, net als bij een camera obscura het omringende landschap op de wanden geprojecteerd. De Nederlandse Nathalie Bruys maakte een soundscape wandeling met daarin de opgenomen opmerkingen van twee zieners die dezelfde wandeling met haar maakten. Je eindigt bij een claustrofobische cabine, waarin je, omringd door negen verschillende stemvorken en hun trillingen in contact kunt komen met het universum.

3 november opent er in het Tropenmuseum ook een tentoonstelling over de dood, afscheid nemen, rouwen en herdenken. Onder andere staat er van Jan Fabre een met keverschilden beklede schedel; in de bek een dode, felgele vogel. Marina Abramovic ging voor een videoperformance onder een skelet liggen. Haar ademhaling laat de beenderen bewegen, waardoor haar performance naadloos aansluit bij de titel van de tentoonstelling: ‘De Dood Leeft’.

Afterlife en De dood leeft openen op 3 november. Info: totzover.nl en tropenmuseum.nl

    • Lex Veldhoen