Ze zien je straks overal

Het kabinet wil per 1 januari een cameranetwerk en een database die alle auto’s registreert en fotografeert.

Privacybewakers zeggen dat het in strijd is met de burgerrechten.

De grenzen in Europa verdwenen? Nee hoor, vanaf 1 januari zijn ze weer terug. Dan voert Nederland weer gewoon grenscontroles in langs de grenzen met Duitsland en België. En in tegenstelling tot vóór het vrije verkeer van personen in Europa worden dan niet een paar, maar alle passerende voertuigen gecontroleerd.

Klinkt onwaarschijnlijk? Toch is het waar.

Betekent dit weer ellenlange files bij de grens?

Nee, want de strenge douanebeambte is vervangen door een geavanceerde camera. Als je in een gestolen auto rijdt, of je om wat voor reden dan ook de belangstelling wekt van computers van de Koninklijke Marechaussee, word je een paar kilometer na de grens alsnog aan de kant gezet.

@migo-boras is de mysterieuze naam van het cameranetwerk dat momenteel langs vijftien grensovergangen wordt ingericht. In combinatie met het snel groeiende aantal camera’s langs de Nederlandse snelwegen betekent dit dat je hier binnenkort niet meer kunt autorijden zonder gezien te worden door het digitale oog van de overheid.

Behalve een oog heeft die overheid straks ook nog een geheugen. Naar verwachting stemt de Tweede Kamer binnenkort in met een wetsvoorstel van minister Opstelten (Veiligheid en Justitie, VVD) om de miljoenen foto’s weken te bewaren.

Net zo mysterieus als de naam @migo-boras is de houding van de marechaussee, die twee maanden voordat de apparaten gaan flitsen niet wil vertellen hoe het grenscontrolesysteem werkt. En wat is het doel van @migo-boras? Wie worden er aan de kant gezet en waarom? Wat gebeurt er precies met de foto’s? Op zijn vroegst eind december wordt hier openheid over geboden. Een weekje voor de daadwerkelijke invoering.

Documenten die met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur boven tafel kwamen, bieden wel informatie. Bijvoorbeeld over die mysterieuze naam. @migo-boras staat voor ‘automatisch mobiel informatie gestuurd optreden – better operational result and advanced security’. Uit die documenten blijkt verder dat @migo-boras straks niet alleen het kenteken, maar ook de zijkant van voertuigen fotografeert.

Langs steeds meer Nederlandse snelwegen flitst de politie nu al de kentekens van alle passerende auto’s. Niet om hardrijders te beboeten, maar om boeven te vangen.

ANPR, oftewel automatic number plate recognition, wordt de techniek genoemd. De nummerplaten worden in enkele seconden vergeleken met een lijst van voertuigen van verdachten. Het kan ook gaan om mensen die nog een parkeerboete moeten betalen, of wier apk is verlopen. Als er politie in de buurt is, kan de wagen bij een ‘hit’ korte tijd later aan de kant worden gezet.

De mogelijkheden breiden zich uit als de foto’s straks mogen worden bewaard. Dan kan bijvoorbeeld worden gekeken of een verdachte op het moment van een misdrijf in de buurt reed. Nu mogen nog alleen de foto’s worden opgeslagen die een hit opleveren, de rest moet direct worden verwijderd.

Het verschil met ANPR is dat @migo-boras ook kan worden gebruikt tegen illegale immigratie. Marechaussees bepalen niet alleen op basis van kentekens, maar ook afgaand op het type voertuig en wie erin zitten of auto’s aan de kant worden gezet.

Als bijvoorbeeld blijkt dat met Bulgaarse busjes regelmatig vrouwen voor illegale prostitutie het land worden binnengereden, dan komen Bulgaarse busjes op de (digitale) rode lijst. Dat wil zeggen dat busjes met een Bulgaars kenteken bij het passeren van de grens een hit opleveren in @migo-boras.

Met een beetje geluk kan de analist in de centrale die de hits van @migo-boras bekijkt ook de mensen zien die in het voertuig zitten. Op basis van al deze kenmerken wordt eventueel besloten om een motormarechaussee achter de auto aan te sturen.

Verder worden de kentekens door allerlei databases gehaald. Zoals het kentekenregister van de Rijksdienst voor het wegverkeer en Nederlandse en Europese politie- en vreemdelingenregisters. De marechaussee krijgt ook zes SUV’s met camera’s die in de grensgebieden rond gaan rijden.

De Europese Commissie onderzoekt of het systeem in strijd is met het verdrag van Schengen. Het College Bescherming Persoonsgegevens heeft ook bezwaar. Vooral over het bewaren van de beelden.

Begin dit jaar had minister Opstelten al een wetsvoorstel gereed om de ANPR-beelden een maand op te slaan. Niet doen, adviseerde het CBP. Volgens het college geeft „het landelijk dekkende ANPR-cameranetwerk” de politie de mogelijkheid om „alle passanten op Nederlandse wegen als potentiële verdachten in politiebestanden op te nemen”. Het adviesorgaan van de overheid spreekt van „een hooiberg van politiegegevens”. Daaruit kunnen analisten conclusies trekken over het gedrag van burgers, maar het CBP wijst erop dat de bestuurder van een auto lang niet altijd dezelfde is als de persoon op wiens naam het kenteken staat.

„Bij misdaden wordt nu al vaak gebruik gemaakt van gestolen auto’s, of gestolen of gekopieerde kentekens”, zegt Bert Jaap Koops, hoogleraar regulering van technologie aan de Universiteit van Tilburg. „Als een auto met hetzelfde kenteken als dat van jou betrokken is bij een misdrijf, dan moet jij uit gaan leggen dat je onschuldig bent.”

Daarom beklaagde het CBP zich ook over de „onbepaaldheid van het doel opsporing van strafbare feiten” in het wetsvoorstel. Veel te algemeen, vond het college. Als het alleen om bestrijding van zware criminaliteit gaat dan vinden burgers het misschien nog wel acceptabel dat ze door deze systemen als verdachte in beeld kunnen komen. Dat kan anders worden als jouw kentekencombinatie wordt gebruikt door mensen die ermee tanken zonder te betalen. Dan kun je daar als onschuldige burger voor worden aangehouden, terwijl het vergrijp betrekkelijk klein is.

Politieagenten die in de database mogen zoeken, komen heel wat te weten over het gedrag van hun medeburgers. Koops: „Er moet dus goed worden geregeld dat alleen een beperkte groep opsporingsambtenaren toegang heeft en dat er alleen controleerbare zoekacties worden gedaan in het kader van een opsporingsonderzoek.”

Hier kan het gemakkelijk mis gaan. Zo bleek eerder dat pincodes die toegang geven tot een database waarin agenten kunnen opzoeken wie een dreigtweet heeft verstuurd ook rondgingen onder collega’s die niet in het bestand mochten. Ook voor hackers is de database een interessant doelwit. Die zijn lang niet altijd onder de indruk van de beveiligingswallen die de overheid opricht, zoals laatst weer bleek in de DigiNotar-affaire.

Ondanks de bezwaren van het CBP stuurt minister Opstelten volgens een woordvoerder van het ministerie van Justitie nog voor het einde van het jaar een nieuw wetsvoorstel voor kentekenopslag naar de Tweede Kamer. Daarin is de bewaartermijn van vier weken ongewijzigd. De plannen staan ook in het regeerakkoord, dus een Kamermeerderheid van VVD, PVV en CDA zal voorstemmen. Een woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Zaken zegt dat @migo-boras „vooralsnog” geen beelden op zal slaan, maar uiteindelijk is dat wel de bedoeling.

Als de foto’s van het grenscontrolesysteem straks wel mogen worden bewaard, dan gaan alle gegevens, ook type voertuig, dag en tijdstip van passage en land van herkomst, in een grote database. Een belangrijk verschil met de huidige ANPR-systemen is dat met @migo-boras ook datamining mogelijk is. Op basis van alle opgeslagen gegevens proberen computers patronen in het grensverkeer te ontdekken.

Ondanks alle mogelijkheden oordeelde het CBP begin dit jaar dat het opslaan van kentekens niet zo onmisbaar is bij misdaadbestrijding dat het de „inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van een groot aantal burgers” rechtvaardigt. Want het nut lijkt groot, maar is nog niet bewezen. Het college schrijft dat er nog maar weinig onderzoek is naar de effectiviteit van ANPR bij het terugdringen van criminaliteit. Ook niet in de VS en Groot-Brittannië, waar al veel langer wordt gewerkt met dit systeem.

Over de efficiëntie van de ANPR- camera’s bestaat geen twijfel. Die is groot. Het Britse ANPR-netwerk controleert 50 miljoen nummerplaten per dag. Als agenten deze met het blote oog zouden moeten bekijken en vergelijken in al die opsporingsdatabases zouden ze jaren bezig zijn.

Maar in de bulk aan informatie zit tegelijkertijd het probleem.

Bij een proef in 2006 van de verkeerspolitie Rotterdam-Rijnmond leverden 489.224 gescande voertuigen 18.858 hits op: potentiële autodieven, maar ook openstaande verkeersboetes en verlopen apk’s. De verkeerspolitie in Rotterdam heeft helemaal niet de capaciteit om zoveel auto’s aan de kant te zetten.

De paar buitenlandse onderzoeken die wel de vraag opwerpen of ANPR criminaliteit zoals autodiefstal terugdringt, laten geen effect zien. Uit de Britse en Amerikaanse onderzoeken blijkt dat er door ANPR vooral meer ‘laaghangend fruit’ wordt geplukt. Het aantal aanhoudingen vanwege onverzekerd rijden en openstaande boetes is bijvoorbeeld flink toegenomen. Maar het is de vraag of de samenleving er veiliger van wordt als de politie daar zijn energie en geld in steekt. Een ANPR-camera kost tussen de tien- en twintigduizend euro.

Wetenschappelijk onderzoek naar het effect van het opslaan van de kentekens om daarmee misdaden op te lossen is er niet. De Nederlandse politie schermt met enkele successen uit proefprojecten. Bijvoorbeeld van een hennepteler die verdacht werd van moord. Hij ontkende dat hij het lijk met een busje op een bepaald tijdstip had vervoerd. Volgens zijn verklaring zou het slachtoffer met het busje naar huis zijn gereden. Uit ANPR-registraties bleek dat er wel met het busje was gereden richting de plaats waar het lijk werd gevonden. Alhoewel het opslaan van kentekens tijdens deze proeven illegaal was, stond de rechter het gebruik ervan in de zaak tegen de man toch toe.

De drang om de ANPR-camera’s te plaatsen, is zo groot dat minister Opstelten een onderzoek in opdracht van zijn ministerie naar een efficiënte inzet van de camera’s niet af wilde wachten. De resultaten zijn op zijn vroegst over een maand bekend, maar al eerder zei Opstelten dat het landelijk dekkende netwerk er sowieso komt.

De voorbereidingen zijn in volle gang. Drie jaar na de landelijke invoering van ANPR wordt het succes geëvalueerd. De resultaten zullen mede bepalen in hoeverre burgers betreuren dat ze weer wat van hun privacy hebben ingeleverd. Als er door kentekenopslag regelmatig zware misdrijven worden opgelost, en er bij de grens meer vrouwenhandelaren worden aangehouden, dan vinden velen het misschien wel de moeite waard.

De Raad van Korpschefs denkt met het snel groeiende cameratoezicht zelfs criminaliteit te kunnen voorkomen. Net als bij @migo-boras zou bij de ANPR-camera’s in het binnenland dan gebruik worden gemaakt van datamining om patronen in het verkeer te ontdekken. „Als je bijvoorbeeld registreert dat mensen heel vaak achter een waardetransport aanrijden, kun je vroegtijdig ingrijpen. In de strijd tegen ladingdiefstal bij vrachtwagens kun je mensen die ’s nachts vaak bij parkeerplaatsen stoppen eruit pikken”, zei Bert Wijbenga, lid van de raad, eerder tegen dagblad Trouw.

Critici merkten op dat je dus als verdachte in een database terecht kan komen als je toevallig twee keer achter een waardetransport aan rijdt. Of als je ’s nachts vaak afspraakjes maakt met vreemden op parkeerplaatsen.

In Groot-Brittannië heeft de nieuwe regering ondertussen aangekondigd striktere regels op te stellen voor het gebruik van ANPR. Veel Britten hebben het gevoel dat het overheidstoezicht te ver is doorgeschoten, terwijl een afname van criminaliteit achterwege blijft.

Advocaat Inez Weski vindt dat alle mogelijkheden die de nieuwe technieken bieden nooit een aantasting van de mensenrechten rechtvaardigen. Volgens haar handelt Nederland met de „stelselmatige observatie zonder feitelijke verdenking” via cameratoezicht in strijd met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.Volgens dit verdrag mag alleen een rechter toestemming geven voor observatie en alleen als er concrete verdenkingen zijn.

Weski: „De rechter wordt hier gepasseerd, net als de belangen van de burger bij een onbespied leven.”