En met geduld de dochter van de dominee

Variaties in uitdrukkingen, ik blijf het een van de fascinerendste aspecten van taal vinden. Vorige week ging het hier over een uitdrukking die ik bij toeval op straat had gehoord: met geweld neuk je desnoods een ezel. Op internet vond ik enkele variaties en in een roman een voorbeeld uit 1999.

Ik vroeg de lezers om meer informatie en dat leverde bijna honderd reacties op. Met sprongen werd de datering vervroegd. Ik leerde die uitdrukking in de jaren tachtig in het leger, schreef iemand. En zo ging het steeds verder terug, tot de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw.

Opmerkelijk was in welke kringen lezers de uitdrukking hadden leren kennen. Goed vertegenwoordigd waren leger, marine, hoogovens, scheepsbouw, de handelsvaart, de zeevaartschool, tankers, baggerschepen, grondwerk, de havens, de bouw – kortom, plekken waar veel mannen samenwerken en waar men de handen uit de mouwen steekt.

Maar was en is deze uitdrukking alleen op de werkvloer te horen? Nee. „Mijn opa (1903-1981) was een keurige man, en als hoofd van de politie in Valkenburg (Limburg) ook een man van aanzien”, schreef iemand. „Dus ‘plat’ taalgebruik was zeker niet zijn gewoonte. Waarschijnlijk heeft hij zulke uitspraken opgedaan tijdens zijn legertijd bij de Gele Rijders in Arnhem (jaren twintig). Bij het kaartspel met familie en goede vrienden kwamen platte uitdrukkingen nog wel eens bovendrijven. Die met de ezel gebruikte hij als hij met veel overmacht een spelletje uitmaakte met azen en hoge troeven. Of inderdaad wanneer bij het klussen iets grof moest gebeuren.”

Ik citeerde de uitdrukking in de vorm met geweld neuk je desnoods een ezel, maar verschillende lezers wezen er terecht op dat desnoods in deze context te keurig is en hier waarschijnlijk van oorsprong niet thuishoort. Anderen wezen erop dat neuken in dialecten in o.a. Zeeland, Limburg en Vlaanderen ‘stompen, stoten’ of ‘duwen’ kan betekenen („Een zeer oude tante uit Venray zei tegen de kinderen met wie zij op de achterbank van een auto zat gepropt: neukt niet zo tegen mij aan”). Dus zou de oorspronkelijke betekenis niet kunnen zijn: met geweld duw je een ezel, koppig als-ie is?

Dat lijkt mij zeer onwaarschijnlijk. Hoe dan ook is dit niet hoe de meeste mensen deze uitdrukking opvatten, getuige de vele varianten waarin neuken is vervangen door naaien, zoals met geweld naai je een ezel en met geduld de dochter van de dominee (bron: een Zeeuw uit 1929).

De ezel is trouwens niet het enige slachtoffer van deze gewelddadige benadering. Genoemd werden tevens: olifant, bok en varken. De toenadering met beleid, verstand, kalmte of geduld brengt anderen in beeld, mens en dier. Genoemd werden onder meer: (met beleid naai je) een muskiet, een jonge boerenmeid en een ambtenaar. Curieus geval van interbestialiteit: met geweld kan een koe een varken beren.

Het is onmogelijk om alle ingezonden varianten te noemen, maar een interessante groep gaat over mariniers. Deze varianten hebben zonder twijfel te maken met de wedijver tussen landmacht en marine. Landmacht over de marine: met geweld naai je een ezel en met gemak een marinier (dan wel: …twee met gemak en drie met geweld). Bron: Korps Commando Troepen, 1952. De marine over zichzelf: met beleid neuk je een ezel en met geweld een marinier (1950); met geweld neuk je een ezel en met list een marinier (1965). En: met geweld naai je een ezel, en met (veel) vaseline een marinier (Hogere Zeevaartschool, Terschelling).

U ziet: posities wisselen, dieren en mensen komen en gaan. Zo gaat dat in een taal die groeit en bloeit, ook bij uitdrukkingen waarvan sommige NRC-lezers zullen zeggen: niet bepaald chic/chique/sjiek (waarover binnenkort meer).