Stem der redelijkheid:advocaat van een oorlogsmisdadiger

Historicus Chris van der Heijden stelde in Grijs verleden (2001) het goed-foutbeeld bij van de Nederlandse bezettingstijd. In zijn proefschrift Dat nooit meer staat de verwerking van de oorlog centraal. … 

Dat nooit meer, het proefschrift waarop Chris van der Heijden vandaag promoveert, is een duizelingwekkend overzicht van de verwerking van WO II in Nederland. Maar er staan veel halve waarheden in

Toen Chris van der Heijden in 2001 Grijs verleden uitbracht, was de tijd rijp voor een nieuwe omgang met de Tweede Wereldoorlog. Het was het jaar van de opkomst van Pim Fortuyn, het jaar van de aanslagen in New York, het jaar dat de oorlog zijn vanzelfsprekende morele betekenis verloor in Nederland. Het ideaal van de multiculturele samenleving begon grote barsten te vertonen, en vele mensen hadden er meer dan genoeg van dat de discussie daarover altijd in het perspectief van de Tweede Wereldoorlog werd geplaatst.

Grijs verleden sloot helemaal aan bij deze ontwikkelingen. Van der Heijden ageerde in zijn boek tegen de moraalridders (veelal uit linkse hoek) die van de oorlog een Groot Verhaal hadden gemaakt waarin de Goeden het van de Slechten wonnen, een verhaal bovendien dat diende als het fundament van de democratie en de rechtsstaat. Dat had niets meer met de oorlog te maken zoals die in werkelijkheid was geweest, beweerde Van der Heijden. Een nuchtere blik op de bezettingsjaren liet een heel ander beeld zien: chaos, opportunisme en vooral toeval.

Daarbij had hij natuurlijk een punt: slechts enkele tienduizenden Nederlanders hadden daadwerkelijk in het verzet gezeten en het percentage van de bevolking dat zonder meer als ‘fout’ bestempeld kon worden was eveneens een kleine minderheid. Er was een groot grijs middengebied, van Nederlanders die er onder de Duitse bezetting het beste van probeerden te maken, die geen helden waren geweest maar ook weer geen gewetenloze schurken. De meeste mensen hadden simpelweg geprobeerd te overleven, en daarbij soms goede en soms slechte beslissingen genomen. Daar werd in Nederland achteraf soms veel te makkelijk en simplistisch over geoordeeld, vaak door mensen die de bezetting niet zelf hadden meegemaakt.

Dit artikel werd gepubliceerd in NRC Handelsblad op Vrijdag 28 oktober 2011, pagina 1. Het hele artikel kunt u hier lezen.