De kraan gaat open en: Vwoem! een steekvlam

De winning van diepgelegen schaliegas is omstreden. Minister Verhagen laat een onderzoek instellen naar de gevolgen, maar blijft in principe voorstander.

Willem Jan Atsma staat aan de rand van het omstreden maïsveld. Blond haar. Een groot sterk lijf in een dikke rode trui. Schoenen in de modder.

Hij is van huis uit arts-epidemioloog, getraind om risico’s in te schatten. En hier, op dit maïsveld aan de rand van Helvoirt dreigen serieuze risico’s, zegt hij. Want hier wil het Brits-Nederlandse energiebedrijf Brabant Resources naar schaliegas boren. Als het doorgaat is het landschap straks bezaaid met boorputten, elk diep doordringend in de ondergrond, en kilometers uitwaaierend naar de wijde omgeving. Atsma wijst. Even verderop liggen de Loonse en Drunense Duinen. Een prachtig natuurgebied. Wat is er straks nog van over? En raakt het grondwater in de buurt niet vervuild?

De winning van schaliegas is zeer omstreden. De weerstand groeit wereldwijd. In Zuid-Afrika is in april een moratorium afgekondigd op het zogeheten fracken, de technologie die wordt ingezet om schaliegas te winnen (zie tekening). Frankrijk is nog een stap verder gegaan. In mei is een wettelijk verbod op de technologie aangenomen. Landen als Polen en Australië omarmen de technologie juist. In Polen overheerst het gevoel eindelijk onafhankelijk te kunnen worden van Rusland voor de gasvoorziening.

In Nederland zijn de zorgen de laatste maanden toegenomen door publicaties over gaslekkages bij putten, en over vervuiling van drink- en grondwater. Eind augustus zond VPRO de Amerikaanse documentaire Gasland uit die een waar schrikbeeld schetst van de schaliegaswinning in de VS. Als iemand een aansteker bij een lopende kraan houdt, laait er een steekvlam op: Vwoem! Een ander indringend beeld: een geigerteller knetter heftig als hij bij een glas water uit een beek wordt gehouden. De documentairemaker constateert dat er bij de gaswinning radioactieve stoffen zijn meegekomen uit de diepte.

Volgens minister Verhagen (Economische Zaken, CDA) is het in Nederland niet zo’n ‘wild west’. Afgelopen dinsdag schreef hij in een brief aan de Tweede Kamer nog dat hij een moratorium op de winning van schaliegas „niet aan de orde” vindt. De regelgeving is streng genoeg.

Maar gisteren draaide minister Verhagen opeens bij. In een overleg met de Tweede Kamer stemde hij in met een onderzoek naar de gevolgen van het winnen van schaliegas dat in leisteen ligt opgeslagen. En ook van steenkoolgas uit diepe steenkoollagen. Afgelopen maandag hadden elf natuur- en milieuorganisaties opgeroepen tot zo’n onderzoek. De uitkomsten moeten er voor de zomer van 2012 zijn. Tot die tijd wordt er in Nederland niet naar schaliegas of steenkoolgas geboord.

Atsma is er niet gerust op. De boringen zijn niet definitief van de baan. Hij weet dat Verhagen de gaswinning toejuicht. Een woordvoerder zegt dat de minister de gasvoorraden van Nederland „ten volle wil benutten”.

Het draait natuurlijk om geld, zegt Atsma, terwijl hij vanaf het maïsveld terugloopt naar zijn huis, enkele honderden meters verderop. De regering weet dat de huidige gaswinning over een jaar of vijf begint terug te lopen. Maar het wil de miljardeninkomsten uit aardgas op peil houden. Zeker nu, in tijden van bezuinigingen. Daarom richten de ogen zich op moeilijker te ontginnen reserves: schaliegas en steenkoolgas. Maar Atsma vraagt zich af of de regering door het vooruitzicht van deze miljarden niet blind raakt voor eventuele risico’s. Er waren de laatste tijd de nodige waarschuwingen.

Afgelopen juni moest energiebedrijf Cuadrilla Resources stoppen met zijn boring naar schaliegas in het Britse plaatsje Blackpool, nadat zich enkele kilometers verderop een aardbeving had voorgedaan. Een woordvoerder van de Britse Geologische Dienst zegt desgevraagd dat er een „waarschijnlijk verband” is tussen de boring en de aardbeving.

Cuadrilla Resources is een van de bedrijven die in Nederland schaliegas wil winnen. Het heeft een belang van 60 procent in Brabant Resources, dat vlak bij het huis van Willem Jan Atsma in Helvoirt wil boren.

Twee maanden voor het incident met Cuadrilla Resources publiceerde de inspectiedienst voor olie en gas van de Australische deelstaat Queensland een rapport. De dienst had 2.719 putten gecontroleerd van het bedrijf Queensland Gas Company. Uit 34 putten bleek gas te lekken. Bij vijf ervan waren de concentraties zo hoog dat brandgevaar dreigde.

In Nederland heeft Queensland Gas Company concessies voor winning van steenkoolgas in Drenthe, Overijssel en Gelderland.

Ondanks de negatieve berichten houdt Cuadrilla Resources vol dat in Nederland de veiligheid gegarandeerd is. „We begrijpen de angst voor watervervuiling”, zegt een woordvoerder van het bedrijf. „Maar in wezen is er geen probleem.”

Vorige maand zei het bedrijf dat de Amerikaanse documentaire Gasland een vertekend beeld geeft. Het gas dat uit de kranen van diverse bewoners kwam zou geen schaliegas zijn, maar opborrelend moerasgas. Een opmerkelijke stellingname. In mei had een vooraanstaand wetenschappelijk tijdschrift (PNAS) namelijk een onderzoek gepubliceerd van onderzoekers van de Duke University in North Carolina. Ze hadden drinkwater geanalyseerd in de staten Pennsylvania en New York. Ze wisten aan te tonen dat het gas in het water wel degelijk afkomstig is uit schalielagen die met fracken zijn gekraakt.

Dat er risico’s kleven aan de winning van schaliegas, staat voor Willem Heijnen als een paal boven water. Hij heeft jarenlang bij energiemaatschappij Shell gewerkt, als productietechnoloog. Sinds drie jaar heeft hij een eigen adviesbureau. Heijnen weet alles van het boren van putten, en het ontginnen van olie- en gasreserves. Fracken is een verhaal apart, zegt hij. De druk die nodig is om de leisteenlagen te kraken, en het gas vrij te krijgen, is gigantisch. Veel hoger dan bij gewone gaswinning. „De scheuren die in het gesteente worden gemaakt, vertonen door de extreem hoge druk de tendens naar boven te groeien”, zegt Heijnen. Honderden meters ver. Als zo’n scheur de grondwaterlaag bereikt, kan dat water vervuild raken met allerlei stoffen die vanuit de ondergrond mee naar boven komen. Zware metalen, radioactieve stoffen. „Het kan een paar jaar duren voor zoiets gebeurt, maar ook een paar maanden”, zegt Heijnen.

Kennisinstituut TNO denkt er anders over. In een recente uitzending van de Limburgse zender L1 noemt een medewerker van TNO de kans op vervuiling van grondwater via omhoog kruipende scheuren „vrij klein”. Maar volgens Heijnen is TNO niet onafhankelijk. Het instituut krijgt zijn geld uit opdrachten van de overheid, en van het bedrijfsleven.

Heijnen vraagt zich af wie straks voor de schade opdraait als zich een ernstige calamiteit voordoet. Waarschijnlijk niet de buitenlandse bedrijven zoals Cuadrilla Resources. Die zijn relatief klein en hebben niet genoeg kapitaal om veel schade te dragen. Volgens hem zal het voor rekening komen van de belastingbetaler. Want in de projecten voor de winning van schaliegas en steenkoolgas participeert Energie Beheer Nederland voor 40 procent. En dat bedrijf is volledig in handen van de staat. En het geld dat de staat uitgeeft, komt van de belastingbetaler.

Provincie Gelderland vindt dat het ministerie van Economische Zaken bij het toekennen van concessies onvoldoende heeft gecontroleerd hoe de buitenlandse bedrijven er financieel voorstaan. En of ze maatschappelijk verantwoord opereren. Het rapport dat in april verscheen over de lekkende putten van Queensland Gas Company geeft te denken. De provincie vecht de boorplannen aan bij de rechter.

Intussen wil Energie Beheer Nederland (EBN) vaart maken met de winning van schaliegas en steenkoolgas. In het recente rapport Focus on Dutch gas, 2011 staat dat de gasvelden in de Noordzee hun huidige productieniveau – 30 miljard kubieke meter per jaar – nog maar vijf jaar volhouden. Daarna gaat het bergafwaarts. Toch heeft EBN zich tot doel gesteld om dat productieniveau te handhaven tot 2030. Schaliegas en steenkoolgas zouden ideaal zijn om over vijf jaar de teruglopende productie aan te vullen.

Doordat minister Verhagen nu eerst een onderzoek laat uitvoeren, loopt EBN in ieder geval een jaar vertraging op.

Ook Cuadrilla Resources moet zijn plannen uitstellen, zo werd afgelopen dinsdag duidelijk. De rechtbank in Den Bosch besliste toen dat de vergunning voor een proefboring in Boxtel ten onrechte is afgegeven door de gemeente. De boring is voorlopig van de baan. Of misschien wel helemaal. De woordvoerder van het bedrijf houdt zich op de vlakte. „We bestuderen de opties”, zegt hij.