'De Arabische beweging is niet meer te stoppen'

Er zijn weinig transities naar democratie pijnloos verlopen, zegt Ismail Serageldin. Zo is het ook in Egypte. ‘Er waren onredelijke verwachtingen van de Arabische Lente.”

Ismail Serageldin, director of Bibliotheca Alexandrina, listens during a session entitled 'Middle East' on day one of the World Economic Forum in Davos, Switzerland, on Wednesday, Jan. 23, 2008. Recession across the worlds biggest economies is the main concern of chief executive officers gathering today in the Swiss ski resort of Davos for the World Economic Forum. Photographer: Adrian Moser/Bloomberg News BLOOMBERG NEWS

Speciaal voor zijn vele bezoekers heeft hij er een Powerpoint-presentatie van gemaakt: hoe de betogers in Alexandrië tijdens de 25 januari-revolutie spontaan een menselijke ketting vormden om de Bibliotheca Alexandrina te beschermen tegen plunderingen. „Zoals u ziet hebben wij geen muren en de deuren zijn van glas. Dat heb ik zo gewild: de bibliotheek moet mensen naar binnen lokken, niet buiten houden”, zegt directeur Ismail Serageldin.

Helemaal zeker was hij niet van zijn zaak. Tenslotte was de bibliotheek ook een visitekaartje van het Egypte van Mubarak. Dat zijn levenswerk ongemoeid werd gelaten, was voor Serageldin het bewijs dat de Egyptenaren de bibliotheek beschouwen als een deel van hun erfgoed, net zoals het Egyptisch Museum in Kairo of de piramides. „Er staat een muurtekening in Oost-Alexandrië die de drie piramides toont, met de bibliotheek als de vierde piramide. En uit de bibliotheek groeien een kerk en een moskee. De Egyptenaren zien de bibliotheek als een symbool van gelijkheid, vrijheid, openheid, samenleven.”

Zeker wanneer men uit het drukke overbevolkte vervuilde Kairo komt, lijkt de Bibliotheca Alexandrina, gelegen aan de corniche van Alexandrië, tot een andere wereld te behoren. Luchtvervuiling maakt plaats voor een frisse zeebries, verval voor moderniteit. In de leeszaal, met plaats voor 7.000 mensen, zitten jonge Egyptenaren aan flatscreens. Voor 30 pond (nog geen 4 euro) kunnen studenten hier het hele jaar terecht in plaats van in een lawaaierig internetcafé. Men voelt zich even in Europa.

„U mag dat gerust zo zien”, zegt Serageldin. „Dit is ook een voorbeeld van hoe de Arabische wereld er zou kunnen uitzien: alles werkt en de toiletten zijn altijd schoon.”

Hij heeft dat voor elkaar gekregen zegt hij, met een budget dat één procent vertegenwoordigt van wat de universiteiten in Egypte jaarlijks krijgen. „Met andere woorden: verhoog dat budget met één procent en alle universiteiten kunnen er ook zo uitzien. Als je er tenminste in slaagt om de mensen te motiveren.”

U heeft zich enthousiast achter het nieuwe postrevolutionaire Egypte opgesteld. Maar begint dat nieuwe Egypte niet juist steeds meer op het oude Egypte te lijken?

„De Koran zegt het mooi: God kan de dingen niet veranderen vooraleer de mensen zichzelf veranderen. De opstand van 25 januari was prachtig: vredelievende burgers die niets meer vroegen dan vrijheid, democratie, inspraak, mensenrechten. Nu worden we geconfronteerd met een enorme variëteit aan meningen: van hen die een islamitische staat willen, van degenen die stabiliteit willen tegen elke prijs en van hen die een liberale democratie willen. Dat is normaal in een democratie. We kunnen het alleen al doende leren. We hebben nu het recht om afwijkende meningen te hebben, maar de mensen zijn er nog niet echt klaar voor om ook te accepteren dat iemand anders er een andere mening op nahoudt.”

U zegt dat het de groeipijnen van de democratie zijn?

„Niet zozeer van de democratie als wel van de transitie naar democratie. Er zijn weinig voorbeelden van transities die moeiteloos zijn verlopen. Kijk naar Oost-Europa na de val van de Muur: het ging heel vlot in Tsjechoslowakije, heel moeilijk in ex-Joegoslavië. En die landen hadden een Europese structuur om in te integreren. Hier ligt het anders: hier zijn het jonge mensen zonder organisatie die krachten in de samenleving uitdagen die wel een organisatie hebben. Het leger, de ex-NDP, de Moslimbroeders: iedereen is georganiseerd behalve de jonge mensen die de revolutie hebben gemaakt.”

Velen hebben gewaarschuwd dat de Arabische lente wel moest uitmonden in een overwinning voor de fundamentalisten. De pessimisten lijken gelijk te krijgen.

„Wat de fundamentalisten gaan doen in de nabije toekomst, zullen stappen terug zijn. Maar de dominante krachten, globaal en lokaal, gaan allemaal in de richting van meer democratie, meer vrijheid, meer participatie, meer pluralisme. Ja, er zijn onvolkomenheden omdat dit een pasgeborene is waaraan van alle kanten wordt getrokken. We zullen komen waar we willen zijn, maar het zal niet zonder slag of stoot gaan.

„Er zijn onredelijke verwachtingen gesteld aan de Arabische lente, alsof die onmiddellijk een bloeiende democratie moest opleveren. Maar ik voel mij aangemoedigd door die jonge mensen die met niets dan hun overtuigingen de strijd zijn aangegaan met sterke autocratische regimes en de principes van mensenrechten, vrijheid en democratie hebben verdedigd. Dat jonge mensen, de volgende generatie, dit gedaan hebben is toch geweldig! Ja, er zijn onvolkomenheden, maar de beweging is niet meer tegen te houden.”

U gaat ervan uit dat de vaart der volkeren niet te stuiten is. Maar op veel vlakken was de Arabische wereld in de jaren zestig en zeventig veel moderner dan nu. Kan het obscurantisme niet even goed winnen?

„Ja, er was meer persoonlijke vrijheid in de jaren zestig en zeventig maar alleen omdat de heersers dat op dat moment zo wilden. Nasser had een progressieve agenda maar iedereen die het niet met hem eens was verdween wel in de gevangenis. De fundamentalisten werden geweldig onderdrukt onder Nasser. En of je het nu met hen eens bent of niet, dat is ook een kwestie van mensenrechten. Je moet ideeën met ideeën bestrijden, niet alleen met politietactieken.”

Vreest u niet dat de salafisten, van wie Alexandrië er heel veel heeft, u het leven moeilijk gaan maken?

„De salafisten zien mij niet graag, nee. Maar ik denk dat we naast elkaar kunnen bestaan. Ik ben tegen zeloten van welk soort dan ook. De eerste bibliotheek werd ook verwoest door zeloten, christelijke zeloten. Het was het begin van de donkere middeleeuwen. In Europa zouden ze duizend jaar duren. Wij hadden toen het geluk dat twee eeuwen later de islam arriveerde. Er begon een nieuwe bloeiperiode met een geweldige openheid.

„Dat is wat we moeten herscheppen. De eerste bibliotheek had alle boeken in de wereld, wij hebben het enige internet-archief buiten San Francisco. Beiden staan voor openheid, kosmopolitisme. Dat is wat de jongeren hebben herkend toen ze in januari de bibliotheek hebben verdedigd. Hoe lang gaan de groeipijnen duren? Twee jaar, twintig jaar? Het belangrijkste is dat we het doel niet uit het oog verliezen: openheid, pluralisme, en democratie.”