Cuypers kleine bouwfabriek

Architect Pierre Cuypers kon zo enorm veel bouwen omdat hij vaak met sjablonen werkte. Op een expositie in Roermond in Roermond is te zien hoe hij dat deed.

Netherlands, Roermond, 26.10.2011 'Oud papier' openingstentoonstelling Cuypershuis, het voormalig Stedelijk museum in Roermond. Aanleiding is de vondst op de zolder van het museum van 350 sjablonen en ontwerptekeningen uit de werkplaats van architect Cuypers. Een ruime selectie gerestaureerde sjablonen en ontwerptekeningen, gemaakt voor decoraties uit verschillende periodes en stijlen, vormt de rode draad in de tentoonstelling. Sjabloon later gebruikt in Rijksmuseum Amsterdam. foto Chris Keulen

Verkleefd, onder de vogelpoep en het stof. Zo werden op 28 januari van het vorig jaar na het lostrekken van een paar planken op een vliering 354 ontwerpen en vooral sjablonen uit de werkplaats van de architect Pierre Cuypers (1827-1921) en zijn zoon en vakgenoot Jos Cuypers (1861-1949) gevonden. Aan een tekening had zich zelfs het skelet van een vogeltje gehecht. Het is precies zo te zien op Oud papier?, de tentoonstelling in het Cuypershuis in Roermond. Meer dan de helft van de tijdens de verbouwing gevonden bladen uit de periode 1890-1930 is gerestaureerd.

„Kunst is het misschien niet”, zegt Jennik van der Varst, de samensteller van deze eerste wisselexpositie in het Cuypershuis. „Maar ze zijn wel fraai om te zien. Dat Cuypers en zijn medewerkers zoveel gebruikmaakten van sjablonen heeft alles te maken met de bloei van de burgerij en de grote vraag vanuit de kerk. Op deze manier konden snel meters worden gemaakt door relatief goedkope krachten.”

Dat werk leerden ze onder meer in Roermond. Bij de ontdekte bladen is er een waarbij een schets voor een immens fresco is gebruikt voor het leren uitsnijden van figuren.

Architect Pierre Cuypers betrok in 1853 zijn bedrijfsgebouw annex woning aan een van de toegangswegen van zijn geboorteplaats Roermond. Hij stond op dat moment nog aan het begin van zijn loopbaan. Het immense oeuvre met onder meer het Centraal Station en het Rijksmuseum in Amsterdam, Kasteel De Haar bij Haarzuilens en heel veel rooms-katholieke kerken volgden later. Volgens sommigen zouden ook zijn ontwerpen iets sjabloonmatigs hebben: te veel geïnspireerd op de vormentaal van de gotiek, te veel variaties op dezelfde thema’s om maar productie te maken en ook al te versierd.

De laatste jaren is er sprake van een opleving in de waardering voor Cuypers. Bij de restauratie van het Rijksmuseum worden de ideeën en de rijke decoraties van de bouwmeester weer zoveel mogelijk zichtbaar gemaakt. In die trend past ook de verbouwing van het Roermondse Cuypershuis, dat zondag weer opengaat voor publiek. Jarenlang herbergde het gebouw het Stedelijk Museum. Het betekende dat de bezoekers van alles wat kregen: een beetje lokale geschiedenis, een beetje lokale kunstenaars en een beetje Cuypers.

Nu is resoluut gekozen voor dat laatste. „Verbeeld u maar het atelier, dat paleis der aesthetiek, wemelend als een bijenkorf”, schreef een met de architect bevriende priester in de negentiende eeuw om de sfeer in het „fabriekshuis” te kenschetsen. Creatieve industrie op zijn negentiende-eeuws: volop ambachtslieden die de ontwerpen van Cuypers en zijn assistenten uitwerkten. De toenmalige sfeer van bedrijvigheid wordt hooguit nog een beetje opgeroepen door het tekenlokaal en de houtloods. In de overige ruimten was authenticiteit niet het hoogste doel. Veel van Cuypers’ decoratie werd bovendien in de loop der jaren – net als vaak elders – weggehaald of overgeschilderd. De kamers van het woonhuis en kantoor van de architect vertellen nu hoofdstuksgewijs het verhaal van diens leven en werk.

Het ideale gebouw van Pierre Cuypers moest een Gesamtkunstwerk zijn. Dus bemoeide hij zich ook met de kleinste details. De dikwijls met sjablonen aangebrachte decoraties waren voor hem meer dan versiering. Hij gebruikte ze om accenten te leggen in zijn constructies. „De kleuren hielpen nu weer mede bouwen, schragen en beschutten”, schreef zoon Jos over de werkwijze van zijn vader.

Op de expositie Oud papier? worden via de sjablonen de verschillen tussen de oude en de jonge Cuypers zichtbaar. Pierre zocht het graag in de bloemmotieven en baseerde zich mede op voorbeelden van eeuwen her. Jos werkte figuratiever en keek ook goed naar exotische kunst.

Het Cuypershuis denkt erover om een volgende wisselexpositie te wijden aan Jos Cuypers. Hoewel verantwoordelijk voor onder meer de imposante Kathedrale Basiliek Sint Bavo in Haarlem en de effectenbeurs in Amsterdam, bleef hij altijd in de schaduw staan van zijn vader.

Wisselexpositie ‘Oud papier? Een verrassende vondst; sjablonen en ontwerpen uit Cuypers’ werkplaats’. T/m 4/11/2012 in Cuypershuis, Roermond. Inl: cuypershuisroermond.nl

    • Paul van der Steen