Taalkritiek op 'Black Butterflies'

In Nederland ontving regisseur Paula van der Oest voor haar biopic Black Butterflies over de getormenteerde Zuid-Afrikaanse dichter Ingrid Jonker afgelopen maand nog een Gouden Kalf. Maar in Zuid-Afrika, waar de film deze week in roulatie ging, is de ontvangst niet louter positief. Vooral de keuze voor het Engels in plaats van het Afrikaans valt slecht.

Jonker (1933-1965) dichtte in het Afrikaans, sprak zelfs matig Engels, en worstelde met het bekrompen Afrikaner milieu waarin ze opgroeide. „Het is juist haar Afrikaansheid, in haar verzet als ‘Afrikaner’ tegen het Afrikaanse apartheidsbestel waarin de kracht van haar stem ligt”, meldt de zondagskrant Rapport in een kritische bespreking. De recensent voelt zich „als Afrikaanssprekende gefopt”, schrijft ze. De „essentie is de (Nederlandse) filmmakers ontgaan”.

De film is bedoeld voor de internationale markt. „Daarom moeten we vrede hebben met deze derderangse taalervaring”, schrijft Carina van der Walt vergoelijkend op de literaire website Litnet. „Maar het is wel jammer dat het hier over een dichter gaat en niet bijvoorbeeld over het leven van een wielrenner.”

De taal is onlosmakelijk verbonden met de politieke situatie in de jaren zestig, toen de Afrikaner nationalisten, waaronder Jonkers eigen vader, de apartheid tot grote hoogten opvoerden. Dat is wat de poëzie van Jonker volgens het kunstblad Mahala „belangrijk in onze geschiedenis” maakt. „Jonkers poëzie dient in deze film als weinig meer dan particuliere catharsis”.

Ingrid Jonker nam haar eigen leven door op een winterochtend in 1965 bij Kaapstad de Oceaan in te lopen. Door het gebrek aan politieke context in de film, verwordt Ingrid Jonker volgens Mahala tot „zomaar een krankzinnige dichter”.

Complimenten zijn er vooral voor de casting en het acteerwerk van Carice van Houten. „Haar gelaatstrekken laten de veranderlijke aard” van Jonker goed zien”, schrijft de invloedrijke Sunday Independent. Haar emotionele bereik, waarin ze heen en weer slingert tussen extatisch blij, woest en psychisch verstoken is lovenswaardig.”

Niet alleen de Afrikaanstalige recensenten zijn trouwens kritisch op de taal, verschillende Engelstalige kranten vinden dat Van Houten en Rutger Hauer, die Jonkers dominante vader Abraham speelt, het Zuid-Afrikaanse Engels niet goed uitspreken. Daarop worden buitenlandse films over Zuid-Afrika, zoals vorig jaar Invictus, altijd streng beoordeeld. „Maar zelfs de Zuid-Afrikaanse acteurs falen met hun Zuid-Afrikaanse accenten”, moppert Mahala.

    • Peter Vermaas