Kapitalisme is je allerbeste vriend

Het kapitalisme heeft een slechte naam bij de Occupy-beweging.

Maar het is juist een uniek en eerlijk systeem. Zolang wij maar de grenzen bewaken.

De Occupy-beweging en Ilja Leonard Pfeijffer in zijn column van afgelopen vrijdag beweren dat in het kapitalisme 1 procent van de bevolking zich verrijkt ten koste van de overige 99 procent.

Niets is minder waar. Kapitalisme is juist het enige systeem waarin dat niet gebeurt. Uniek is dat je er juist rijk kunt worden zonder uitbuiting, omdat er waarde wordt gecreëerd door middel van nieuwe producten en diensten, waar iedereen van kan profiteren. Denk aan de onlangs overleden Steve Jobs.

Dankzij kapitalisme hebben we de afgelopen tweehonderd jaar een enorme stijging van welvaart en welzijn gehad. Miljoenen mensen zijn boven de armoedegrens uitgestegen en hebben de kans gekregen zich naar eigen behoeften en mogelijkheden te ontwikkelen.

Niettemin staat kapitalisme voor velen gelijk aan graaiende managers, financiële crises, consumentisme en onrechtvaardige inkomensverdelingen.

Criticasters gaan niet alleen voorbij aan de vele verworvenheden van het systeem, ze zien bovendien over het hoofd dat de meeste tekortkomingen niet specifiek zijn voor kapitalisme, maar inherent zijn aan menselijk gedrag en interactie.

De alternatieve systemen (dictatuur, communisme, etc.) zijn niet productief, maar parasitair: onder het mom van een vaag algemeen belang buit een kleine minderheid de rest uit en houdt die bovendien gevangen in een politiestaat.

Het meest extreem is het communisme: ter vervanging van het prijsmechanisme is er een alwetende en almachtige planner die bepaalt hoeveel er van alles geproduceerd wordt. Het gevolg zijn inefficiënte productie, tekorten, weinig innovatie, onderdrukking, angst en corruptie, want er ligt te veel macht bij individuele ambtenaren, zonder uitwijkmogelijkheid als je van ze afhankelijk bent.

Communisme heeft gefaald: niet omdat het slecht is uitgevoerd, maar omdat het idee fundamenteel niet klopt. Karl Marx zat ongelooflijk fout.

Dat kapitalisme voor velen nog steeds de schijn tegen heeft, komt juist door zijn eerlijkheid. Na de overmoed en de excessen van de hausse komt onvermijdelijk de loutering van de crisis.

De huidige crisis vertelt ons dat banken weer saaie, betrouwbare instellingen moeten worden en dat overheden hun financiën op orde moeten brengen door onder andere eindelijk de pensioenleeftijd te verhogen (zoals Drees al aanraadde). Die realiteit moet je echter wel onder ogen durven zien. En dat is moeilijk voor politici die concurreren met populisten voor wie feiten irrelevant zijn. Helaas slikt een deel van het electoraat dat, want omgaan met verlies is iets wat de samenleving momenteel niet goed kan.

Wat overigens wel goed is aan Occupy is de maatschappelijke betrokkenheid. Net als democratie is kapitalisme een menselijk systeem waaraan voortdurend gewerkt moet worden en waarin markt en overheid elkaar nodig hebben. De markt heeft de overheid nodig om eigendomsrechten te garanderen, terwijl de overheid de markt nodig heeft voor het produceren van welvaart.

De vraag moet vaak niet zijn of er meer of minder marktwerking moet komen, maar hoe ver die marktwerking gaat en hoe die eruit moet zien. Welke prikkels zijn er? En leveren die de gewenste resultaten op?

De Nederlandse huizenmarkt en arbeidsmarkt lopen niet vast door te veel marktwerking, maar door inefficiënte regels en rare prikkels. Ook over de marktwerking in de zorg is niet goed genoeg nagedacht.

In een civil society moeten burgers de vinger aan de pols houden. Bedrijven moeten winst maken, maar wij (de samenleving) bepalen de kaders waarin dat moet gebeuren en kunnen minimumeisen stellen aan bijvoorbeeld arbeidsomstandigheden en milieuvriendelijkheid. En graaiende bankiers en managers – ook in de non-profit sector – hoeven we niet te tolereren.

Kapitalisme is je beste vriend. Maar het is wel een vriend die je zo nu en dan eens goed de waarheid zegt. En daar kan niet iedereen tegen.

Willem Schramade is aandelenanalist bij Robeco en universitair docent ondernemingsfinanciering aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.