Doet de griepprik het wél of doet hij niks?

Dat vaccinatie tegen griep sterfte bij ouderen kan voorkomen, is lastig te bewijzen. Maar dat wil niet zeggen dat vaccineren onzinnig is.

Sander Voormolen

De conclusie dat griepvaccins bij ouderen niet werken is „veel en veel te voorbarig”, zegt hooglaar huisartsgeneeskunde Geert Jan Dinant van de Universiteit Maastricht. Hij reageert daarmee op het onderzoek dat vorige week in het Geneesmiddelenbulletin verscheen, en waaruit zou blijken dat jaarlijkse griepprikken geen sterfte kunnen voorkomen bij ouderen. Vandaag krijgt de Nederlandse publicatie bijval van een Amerikaanse metastudie in The Lancet Infectious Diseases door Mike Osterholm van de University of Minnesota. Daarmee is de verwarring over de zin van de jaarlijkse griepprik voor senioren van 60 jaar en ouder compleet.

„Het probleem is dat niet alle vaccinstudies zijn uitgevoerd zoals je het eigenlijk zou willen bij geneesmiddelenonderzoek”, zegt viroloog Menno de Jong van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam. Het onderzoek is vaak van matige kwaliteit en door de industrie gesponsord, waardoor de onafhankelijkheid niet vanzelfsprekend is. Eigenlijk zou er een nieuwe grote studie nodig zijn. Dat is lastig, want ouderen een placebo geven in plaats van een vaccin kan hun leven in gevaar brengen. Maar om nu bij gebrek aan hard bewijs de griepvaccinaties op te doeken, lijkt De Jong heel onverstandig: „Wat er is aan bewijs suggereert in ieder geval wel dat er een gunstig effect is van vaccinatie.”

Dat is ook het standpunt van de Gezondheidsraad; een woordvoerder zegt dat er „niets nieuws” aan de hand is. De Raad is dan ook niet van plan het advies om risicogroepen ieder jaar te vaccineren tegen seizoensgriep te wijzigen.

De Maastrichtse onderzoeker Geert Jan Dinant was in 1994 betrokken bij een van de weinige studies die wel volgens de regelen der kunst zijn uitgevoerd: twee groepen ouderen die, volgens het lot bepaald, vaccin of placebo kregen. „De kans op griep met vaccin is de helft minder dan wanneer een oudere het vaccin niet krijgt. De bescherming die optreedt is statistisch significant. Het onderzoek is gepubliceerd in de Journal of the American Medical Association, niet het minste tijdschrift. Destijds werd in een redactioneel commentaar opgemerkt dat dit onderzoek tamelijk uniek was en dat de uitkomsten redelijk overtuigend waren.”

Maar in de metastudies (evaluaties van bestaand onderzoek) wordt de Maastrichtse studie verkeerd geïnterpreteerd. „Een review in The Lancet in 2006 haalde ons onderzoek aan, maar de auteurs maakten een vergissing met het aantal patiënten dat erin zat. Het waren er opeens 500 minder. Als zij die wel hadden meegeteld, waren ze mogelijk ook tot een andere conclusie gekomen.”

Dinant zegt die vergissing destijds aan The Lancet te hebben gemeld. Maar in de metastudie in het Geneesmiddelenbuletin stond opnieuw het te lage aantal patiënten. „Ik heb de indruk dat deze fout zich herhaalt”, zegt Dinant voorzichtig. „Zo kom je tot een andere conclusie dan de geldige die uit ons onderzoek rolde.”

Osterholm legt de Maastrichtse studie helemaal terzijde. „Het Nederlandse onderzoek heeft een ernstig probleem: het is gebaseerd op meting van antistoffen in het bloed.” Dat is volgens Osterholm onbetrouwbaar, omdat het afweersysteem van mensen verschillend reageert. Daarom nam hij alleen studies mee waarin het virus door kweek of met DNA-methodes is aangetoond. En dan komt hij tot de conclusie dat er „grote lacunes zijn in de kennis over de werkzaamheid bij ouderen”.

Maar ook Osterholm wil het vaccinatieprogramma niet afschaffen. „Wat wel vaststaat, is dat er onder gevaccineerde ouderen 8 procent minder ziekenhuisopnames zijn. Alleen dat al rechtvaardigt de vaccinatie.”

Volgens viroloog De Jong is er veel aan te merken op de effectiviteitsstudies, maar minstens evenveel op de metastudies. Griepvaccins moeten ieder jaar opnieuw samengesteld worden, aan de hand van de circulerende virusstammen. Het ene jaar lukt het beter het vaccin af te stemmen dan het andere jaar. De Jong: „Als je alle studies op één hoop gooit, kun je effecten over het hoofd zien.”