Zuma vecht voor politieke leven

Jacob Zuma, de besluiteloze president van Zuid-Afrika, ligt onder vuur. Via het ontslag van twee ministers probeert hij af te rekenen met zijn critici.

In this Sept. 23, 2008 file photo, African National Congress Youth League (ANCYL) leader Julius Malema speaks at a news conference in Johannesburg. Malema has no right to sing a song some whites find offensive, a judge said Monday, Sept. 12, 2011. Monday's ruling comes four months after hearings in the hate speech trial of Julius Malema that were broadcast live on national television. (AP Photo/Tsvangirayi Mukwazhi, File) AP

Hij werd al ‘President Doet Niets’ genoemd, een besluiteloze en vleugellamme leider van een land in crisis. Maar in een toespraak van tien minuten rekende Jacob Zuma gisteren af met zijn steeds luidruchtiger critici. Zijn besluit om twee omstreden ministers te ontslaan en de chef van de nationale politie op non-actief te stellen, moet zijn afgebrokkelde gezag binnen het regerende ANC herstellen en de aandacht afleiden van tegenstanders die een tweede presidentstermijn van Zuma willen voorkomen.

Het ontslag van minister Gwen Mahlangu-Nkabinde van Publieke Werken en de schorsing van politiechef Bheki Cele volgen op een kritisch rapport van de ‘public protector’, een soort nationale ombudsman, die de huur van nieuwe politiekantoren in Durban en Pretoria onderzocht. De door Mahlangu en Cele goedgekeurde prijs van ongeveer 160 miljoen euro zou volgens corruptiebestrijder Thuli Madonsela drie keer de marktwaarde bedragen. „Wanbestuur”, vond Mandonsela.

Ook over minister Sicelo Shiceka, die verantwoordelijk was voor ‘traditionele zaken’, had Madonsela een vernietigend rapport gepubliceerd. Shiceka zou tegen Zuma hebben gelogen over een door de staat betaald bezoek aan een vriendin in een Zwitserse gevangenis. Shiceka, die ook voor duizenden euro’s belastinggeld in een luxe hotel in Kaapstad verbrast had, beweerde dat hij in 2008 vanwege de voorbereiding van het WK-voetbal naar Zwitserland moest.

Zuma kon er niet onderuit om de twee ministers te vervangen. „Beter laat dan nooit”, reageerde oppositieleider Helen Zille gisteren.

De schorsing van politiechef Bheki Cele is verrassender. Niet alleen omdat hij alom is geprezen als de man die het moreel onder de dienders heeft opgekrikt na het ontslag van zijn corrupte voorganger. Maar vooral ook omdat Cele lang een zeer trouwe steunpilaar van president Zuma was. De twee werkten in de jaren tachtig al samen in het ANC in de provincie KwaZulu-Natal.

Maar Zuma heeft Cele niet meer nodig: de hoogste politieman zou volgens een uitgelekt rapport van een inlichtingendienst betrokken zijn bij pogingen om Zuma volgend jaar uit zijn positie als ANC-leider te zetten en te vervangen door huidig vicepresident Kgalema Motlanthe en minister en voormalig zakenman Tokyo Sexwale als tweede man.

Zo lijkt Zuma op het eerste gezicht hard op te treden tegen corruptie. Maar iedere stap die de president zet, kan worden uitgelegd als een poging het vege lijf te redden. Zuma vecht voor zijn politieke bestaan en komt aan regeren nauwelijks meer toe. In december 2012 bepaalt het regerende ANC wie de partij gaat leiden bij de volgende nationale verkiezingen. Wie het ANC leidt, wordt president van Zuid-Afrika.

Vorige maand verraste Zuma met een onderzoek naar corruptie bij de aankoop van wapens ter waarde van ongeveer 5 miljard euro eind jaren negentig. Ook Zuma zelf zou geprofiteerd hebben van de steekpenningen van Europese wapenleveranciers. Maar de gisteren door hem benoemde onderzoekscommissie heeft tot 2013 de tijd om te rapporteren: daarmee tilt hij een eventueel bezwaarlijk oordeel dus over de interne partijverkiezingen heen.

En eerder deze maand liet hij weten een geheim rapport te willen vrijgeven over grootschalig misbruik door Zuid-Afrikaanse bedrijven en ANC-bestuurders van het oil-for-food-programma in Irak tien jaar terug. Dit rapport kan schadelijk zijn voor de kansen van Zuma’s uitdagers Motlanthe en Sexwale, die destijds rechtstreeks zaken deden met het bewind van Saddam Hussein.

Zuma wil graag een tweede termijn, maar het verzet tegen de weinig daadkrachtige president is het laatste jaar toegenomen. Zuma was de allemansvriend die bij interne ANC-verkiezingen in 2007 in de stad Polokwane de weinig geliefde Thabo Mbeki te slim af was. Maar zijn steunpilaren, vooral de machtige vakbonden en de ANC-jeugdliga van Julius Malema, verwachtten beloond te worden met een linksere economische koers. Bij de interne verkiezingen van volgend jaar dreigen, net als in 2007, de interne verdeeldheid over koers en leiderschap van het ANC opnieuw tot uitbarsting te komen.

Het meest uitgesproken is Malema, die met zijn jeugdliga openlijk Motlanthe en Sexwale steunt. Juist morgen hervat het ANC de disciplinaire hoorzittingen van Malema, die kunnen leiden tot zijn schorsing als partijlid wegens het „zaaien van tweespalt”. Maar nieuws over dit al maanden slepende proces, waarbij Sexwale Malema verdedigt, zal overschaduwd worden door een mars van Malema en werkloze jongeren „voor economische vrijheid” op donderdag en vrijdag. Het was Malema’s kandidaat Motlanthe die de jeugdwerkloosheid van bijna 60 procent laatst tot tevredenheid van de jeugdliga een „tikkende tijdbom” noemde.

Met het ontslaan van twee ministers en de schorsing van de politiechef, hoopt Zuma een nieuw mediaspektakel rond Malema te voorkomen. Zuma, die in 2005 door Mbeki als vicepresident werd ontslagen en terugkeerde als president, is een schaker. Maar het is de vraag of zijn ogenschijnlijke daadkracht afdoende is om de aan zijn stoelpoten zagende uitdagers mat te zetten.