Populisme à la Suisse

Stop de immigratie! Subtiel zijn de slogans van de populistische Schweizerische Volkspartei niet. Maar effectief wel. Bij de verkiezingen van dit weekend zal ze naar verwachting weer de grootste partij worden.

Member of the Swiss People's Party (SVP) Christoph Blocher gestures during a party meeting in Delemont in this June 26, 2010 file photo. Blocher is the SVP's matermind and a fierce defender of Swiss independence from the European Union. To match Insight SWISSFRANC/BACKSTORY REUTERS/Pascal Lauener/Files (SWITZERLAND - Tags: POLITICS BUSINESS) REUTERS

Eerst waren het witte schapen die het zwarte schaap de grens over schopten. Een hard maar effectief beeld voor een verkiezingsposter. Dat was voor de campagne van vier jaar geleden. Nu zijn het een heleboel stampende, zwarte benen die dreigend op de toeschouwer af marcheren, over de nationale vlag heen. En weer is het raak. Het kan niet anders of in het keurig aangeharkte Zwitserland wordt dit weekend een populistische partij opnieuw de grootste met de boodschap: eigen land en eigen volk eerst. En vooral geen Europa.

Dat is de Schweizerische Volkspartei. De meest succesvolle anti-immigratiepartij van Europa. Sinds 2003 is de SVP onbetwist de grootste partij van het land. Zij haalt al ruim tien jaar percentages waarvan het Franse Front National, de Deense Volkspartij en Geert Wilders alleen kunnen dromen. En zij heeft een heldere strategie, met een redelijke kans van slagen, om het Zwitserse immigratie- en asielbeleid te ‘bevrijden’ van de internationale afspraken hierover.

Niet dat de boodschap omfloerster wordt gebracht dan in Frankrijk of Nederland. Je ziet de posters met de binnenmarcherende buitenlanders op stations, langs wegen, in de kranten. Op verzoek van de VVV heeft het station van Zürich zelfs de ruimte voor politieke reclame moeten beperken, omdat het er wel erg grimmig uit begon te zien. Voor subtiliteit is geen ruimte. ‘Nu is het genoeg’, staat op de posters die oproepen de massa-immigratie te stoppen. Er zijn vijf varianten, die het programma van de SVP samenvatten: ‘Om minder criminele en gewelddadige buitenlanders te hebben.’ Of: ‘Om ons niet als een vreemde in eigen land te voelen.’ Of: ‘Opdat onze kinderen niet de enige Zwitsers in de klas zijn.’

Hoe kan dat? Hoe kan de SVP met zulke felle slogans zo veel boze of bange kiezers mobiliseren, in een land dat prat gaat op zijn degelijke saaiheid en gematigdheid? En, als die partij dan al acht jaar kan rekenen op tegen de 30 procent kiezers, hoe komt het dan dat Zwitserland niet te boek staat als het meest immigratie-onvriendelijke land van Europa? Wilders is tot ver over de grens bekend. Maar Christoph Blocher, de Übervater van de SVP?

Eén verklaring voor het succes is dat de SVP slimmer opereert dan haar politieke concurrenten. „Ons partijstelsel is zwak”, zegt Damir Skenderovic, politiek wetenschapper aan de universiteit van Fribourg. Politieke marketing, gerichte reclamecampagnes, mannetjesmakerij, het gebeurde en gebeurt allemaal op zeer beperkte schaal in Zwitserland. Maar met een alerte en uitgekiende publiciteitscampagne bepaalt de SVP de agenda. Is er een vechtpartij waarbij twee Kosovaren een Zwitser de keel half doorsnijden? De SVP springt er bovenop, met aangepaste affiches. Zegt de Bosnisch-Kroatische vicevoorzitter van immigrantenvereniging Secondos Plus „als grapje” dat Zwitserland weer de oude driekleur van de Helvetische Republiek (1798-1803) in ere zou moeten herstellen omdat het kruis in de huidige vlag geen goed symbool is voor de religieuze en culturele diversiteit nu? Het land is te klein.

„De SVP is erg goed en snel in zulke reacties”, zegt Skenderovic. „Ze zijn provocerend, maar iedereen praat erover, ook als je het er niet mee eens bent. Andere populistische partijen in Europa komen hier kijken hoe de SVP dit aanpakt.”

Veel niet-aanhangers van de SVP ergeren zich dood aan de posters, waarop ook ‘Ivan de verkrachter’ te zien was, of een Zwitserland volgebouwd met minaretten. Ze zijn „iedere politieke correctheid voorbij”, vindt Bettina Richter, curator van de afdeling manifesten in het Museum voor Vormgeving van Zürich. „De SVP-affiches zijn een soort visuele verkrachting. Dat hoort bij het concept. Andere partijen willen niet met vergelijkbare provocaties en simplificaties reageren.”

Ze hebben vaak ook het geld niet. In Zwitserland krijgen partijen geen subsidie van de staat, ze moeten het ophalen in de particuliere sector. Christoph Blocher, al twintig jaar de meest zichtbare leider binnen de SVP, is een steenrijke ondernemer die miljarden heeft verdiend in de chemie en zijn partij royaal van geld voorziet.

Volgens schattingen geeft de SVP in verkiezingstijd meer geld uit aan politieke reclame dan de andere partijen samen. Het blijven schattingen, want hoe organisaties als Transparency International en de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling ook aandringen, de partijfinanciering wordt niet openbaar. Het is traditie in een land dat leeft van het bankgeheim.

De SVP komt voort uit een partij voor boeren en ambachtslieden. „Die oude kiezers en alle tradities die daarbij horen, heeft de partij steeds weten vast te houden, ook toen zij in de jaren tachtig begon te radicaliseren en daarmee veel nieuwe kiezers trok”, zegt Simon Bornschier, politiek wetenschapper aan de Universiteit van Zürich. Het geeft de partij een vorm van respectabiliteit, ook al doordat zij in het Zwitserse consensusmodel steeds meeregeerde. Er zijn nooit plannen geweest om een cordon sanitaire rond de SVP te leggen, al wilden de andere partijen Blocher zelf in 2007 niet meer in de zeven personen tellende regering hebben.

Een derde factor zijn de door alle Zwitsers gekoesterde vormen van directe democratie. De SVP is de laatste jaren het meest zichtbaar geweest door de referenda die zij heeft afgedwongen. In de jaren negentig waren dat referenda tegen toetreding tot de Europese Unie. Hoewel de SVP met zijn sterke lokale wortels geen eenmanspartij is, wordt wel gezegd dat Blocher degene is die Zwitserland buiten de EU heeft gehouden. Daarna werden dat referenda tegen immigratie: tegen de bouw van minaretten, vóór versnelde uitwijzing van veroordeelde buitenlanders en, als nieuwste voorstel, vóór heronderhandeling van internationale verdragen, waardoor Zwitserland weer eigen ruimte moeten krijgen in zijn asiel- en immigratiebeleid.

„Die referenda zijn de beste manier om te voorkomen dat er een kloof ontstaat tussen de politici en de kiezers”, zegt Oscar Freysinger, een prominente SVP’er. „Het is het instrument voor mensen om zich te verzetten.” Freysinger wijst andere populistische partijen in Europa graag op de invloed die ze zouden kunnen hebben via referenda. Hij heeft er in juni nog met Wilders over gesproken, tijdens een kort bezoek aan Den Haag, omdat Wilders toen niet welkom was in Zwitserland. „Als we overal in Europa zulke vormen van directe democratie zouden hebben, zouden we veel minder problemen hebben met immigratie en met de islam. Maar nu is Zwitserland het enige echt vrije land in Europa.”

Ondanks het succes dat de SVP boekt met referenda is haar directe politieke invloed beperkt. De Zwitserse politiek is minder dan elders verdeeld in regering en oppositie: de vier grootste partijen zijn alle vertegenwoordigd in de regering. Dit is de gekoesterde Konkordanz; nog meer dan Nederland is Zwitserland een consensusdemocratie. De SVP heeft nooit voldoende politieke macht verzameld om de harde maatregelen die zij voorstaat tot regeringsbeleid te maken. Dat probeert zij langs de weg van de referenda, maar bij de uitvoering daarvan weten andere partijen veel hindernissen op te werpen.

Daarom is de Zwitserse praktijk, ondanks opzienbarende referenda, minder hard dan de grote steun voor deze referenda doet vermoeden. Politicoloog Bornschier wil er ook niet aan dat de grote steun voor de SVP bij verkiezingen betekent dat Zwitserland racistischer is dan andere Europese landen. „De partij is erg succesvol in het mobiliseren van mensen die anders niet zouden gaan stemmen.” Met een opkomst van rond de 50 procent heeft dat al snel effect. „Ik denk dat Zwitserland in dit opzicht niet anders is dan andere landen. Ik schat zo in dat de uitkomst in andere landen vergelijkbaar zou zijn als een partij erin slaagde alle anti-stemmen te mobiliseren.” Daarmee, zegt Bornschier, houdt Zwitserland de rest van Europa een spiegel voor.

    • Marc Leijendekker