Oude varens zijn toch jong

Palmvarens (Cycadophyta) zien er al honderden miljoenen jaren ongeveer hetzelfde uit. Daarom worden moderne palmvarens soms ‘levende fossielen’ genoemd. Maar uit een DNA-analyse blijkt dat de meeste moderne palmvarens veel recenter zijn ontstaan: pas 5 miljoen jaar geleden (Science, 21 oktober). Ter vergelijking: onze laatste gemeenschappelijke voorouder met de chimpansee leefde ook rond die tijd.

Palmvarens vormen een oude groep planten. De oudste palmvarenfossielen zijn gedateerd op ongeveer 300 miljoen jaar oud. Ze waren wijd verbreid gedurende de hoogtijdagen van de dinosauriërs, in het Jura en het Krijt. Daarna nam hun diversiteit af. Paleontologen denken dat ze het aflegden tegen de bloeiende planten, die ongeveer 125 miljoen jaar geleden ontstonden. De palmvaren werd zo het symbool van van de oer-jungle: een achterhaald overblijfsel dat eigenlijk uitgestorven had moeten zijn.

Amerikaanse en Australische biologen prikken dat beeld nu door. Het team vergeleek het DNA van 199 van de 300 moderne palmvarensoorten uit 11 verschillende geslachten. De palmvarens binnen elk geslacht bleken pas zo’n 5 miljoen jaar geleden te zijn ontstaan. De onderzoekers denken dat het klimaat toen gunstiger voor palmvarens is geworden. Het werd iets koeler en er valt sindsdien meer zomerregen.

De palmvarengeslachten zelf zijn wél veel ouder: die ontstonden inderdaad zo’n 100 miljoen jaar geleden. De onderzoekers hebben twee verschillende verklaringen voor dit gat tussen het ontstaan van geslachten en soorten. Ofwel de evolutie van palmvarens is als een lange lont, die pas recent tot explosie is gekomen, of het verschil lijkt alleen maar zo groot omdat de ‘tussenliggende’ palmvarensoorten inmiddels zijn uitgestorven. Die laatste verklaring strookt met wat bekend is uit fossiele vondsten, die aangeven dat de palmvarendiversiteit aan het einde van het Krijt afnam.

Ondanks hun recente succes, worden veel palmvarens nog steeds bedreigd met uitsterven, schrijven de biologen. Bijna tweederde van de palmvarensoorten staat op de IUCN Rode Lijst van bedreigde planten. Het grote verschil met 100 miljoen jaar geleden: dit keer vormen niet de bloeiende planten, maar mensen het gevaar. Lucas Brouwers