De zuiveraars van het valse sentiment

Voor een expositie doet museumdirecteur Alexander van Grevenstein nog eenmaal een beroep op de kunst-legendes die hij al vroeg omarmde. Maar zijn ze nog steeds zo goed?

Hij is er groot mee geworden. De muurschilderingen van Sol LeWitt liet hij al zien toen hij nog als jonge conservator in het Stedelijk Museum in Amsterdam werkte. De metalen sculpturen van Richard Serra verdedigde hij tegen de bekrompenheid van Limburgse Prins Carnavals die niet begrepen dat Serra’s geërodeerde metalen reuzensculpturen ab-so-luut geen schroot waren. Alexander van Grevenstein vertrekt in januari 2012 als directeur van het Bonnefantenmuseum in Maastricht. Daarmee komt een eind aan een directoraat van 25 jaar.

In die kwart eeuw liet Van Grevenstein (63) een gezichtsbepalend, door architect Aldo Rossi ontworpen museum aan de oever van de Maas neerzetten, leverde slag met lokale overheden, probeerde bezoek te trekken dat – tot zijn teleurstelling – met kunst alleen niet te trekken was. Gaandeweg schoof hij zijn puristische principes noodgedwongen terzijde, legde dwarsverbanden, zorgde voor fanfare en vertier binnen de museummuren, verlaagde de drempels tussen low en high.

Nu, op de expositie Extended Drawing, feitelijk Van Grevensteins afscheidstentoonstelling, slaat de directeur nog één keer hard op de trommel. Vier kunstlegendes nodigde hij uit, die zijn oude faam van purist deels opnieuw bevestigen. Met Richard Serra, Bruce Nauman, Sol LeWitt en Robert Mangold kiest hij voor kunstenaars die zich vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw manifesteren op het snijvlak van minimal en conceptual art. Met uitzondering van Nauman schitteren ze door ingetogenheid en sublimatie. In de publicatie bij de tentoonstelling schrijft Van Grevenstein: „(De vier) spelen een voortrekkersrol in het zuiveren van kunst van sentimentaliteit, commercie en oppervlakkigheid.’ En: ‘(Ze) hebben consequent de tekening opgezocht in hun poging om kunst te ontdoen van makkelijke (valse) sentimentaliteit en een overgewaardeerde subjectiviteit.”

Verwacht dus geen persoonlijk handschrift op Extended Drawing, geen vlugge schetsjes om een gedachte nader uit te werken. Alle veertig werken zijn door en door ‘af’, gerationaliseerde opvattingen die over tekenkunst gaan maar net zo goed de schilder- of beeldhouwkunst betreffen. Sterker nog: veel van de werken zijn schilderijen waar soms een potlood bij is gehaald, zoals bij Robert Mangold, andere zijn gewoon sculpturen (de lichtsculpturen van Bruce Nauman).

De in 2007 overleden Sol LeWitt onderzoekt in een reeks Wall Drawings (bedacht om uitgevoerd te worden door iedere goede schildersassistent) de optische effecten van verf en verfstreken. Dat levert soms wat ouderwetse exercities op die tegenwoordig nauwelijks nog een rimpeling veroorzaken. Soms echter is er ineens een voorbeeld dat werkelijk vervoert, omdat verfbehandeling an sich niet het doel lijkt te zijn.

De golvende, in matte en glanzende zwarte verf geschilderde Wall Drawing #836 uit 1998 is daar een goed voorbeeld van. LeWitt laat met alleen zwarte verf in twee verschillende toonaarden – mat en glanzend – een zinderend en steeds van kleur verschietend landschap ontstaan. Verderop, in Wall Drawing # 1138 (2005), toont de kunstenaar zich onverwacht frivool door een reusachtige zaal te transformeren tot een driedimensionale kubus vol kleurige, geschilderde serpentines.

Opmerkelijk aan de kunstenaars op Extended Drawing is dat ze handschriftloosheid nastreven, maar ieder een eigen, duidelijke signatuur hebben. De kantelende, elkaar met een vederlichte lijn in balans houdende eivormen van Robert Mangold zijn van afstand herkenbaar. Hetzelfde geldt voor Serra, de nog steeds ongeslagen meester van de monumentale beeldhouwkunst die lijkt te zweven in de ruimte.

Nauman is de enige die er met de haren lijkt bij gesleept. Dat is niet omdat diens neonsculpturen niet ‘tekenachtig’ zouden zijn: zijn neonbuizen zijn te vergelijken met potloodlijnen. De neons detoneren omdat ze niets van doen hebben met sublimatie of het losweken van betekenis van vorm. Naumans masturberende mannen, copulerende koppels, vingervlugge gunmen en vooral zijn tekstschilderingen ogen na twintig, dertig jaar sleets. Hun boodschap is in één oogopslag duidelijk, hun symboliek is plat. Nee, het ware vuurwerk op Extended Drawing komt van de abstracte kunstenaars die juist poogden om alles wat op vuur lijkt uit hun werk te bannen.

Extended Drawing. T/m 15 jan. Bonnefantenmuseum, Maastricht. Di t/m zo 11-17u.

    • Lucette ter Borg