Roemloos en gewond in rioolbuis van de stad waar hij werd geboren

Werd Moammar Gaddafi geëxecuteerd of stierf hij tijdens een vuurgevecht? Er zijn veel tegenstrijdige verklaringen over zijn dood. Wel zeker is dat zijn thuisbasis Sirte zijn ondergang werd.

CORRECTS TUNNELS TO STORM DRAINS AND GIVES ATTRIBUTION TO CLAIM; ALSO CLARIFIES THAT GADHAFI HAS BEEN KILLED - Bodies of suspected Gadhafi loyalists lie outside storm drains where revolutionary fighters claim to have found Moammar Gadhafi wounded in Sirte, Libya, Thursday, Oct. 20, 2011. Gadhafi was killed Thursday when revolutionary forces overwhelmed his hometown, Sirte, the last major bastion of resistance two months after the regime fell. (AP Photo/David Sperry) AP

Gaddafi’s geboortestad Sirte werd zijn ondergang. In februari, toen de opstand begon, zwoer Gaddafi dat hij zou doorvechten tot „de laatste druppel bloed” en dat heeft hij gedaan. Maar over de vraag hoe de Libische oud-leider precies aan zijn einde kwam, doen de meest uiteenlopende verhalen de ronde.

Interim-premier Mahmoud Jebril gaf gisteravond de volgende officiële verklaring: „Gaddafi werd uit eenrioolbuis gehaald. Hij bood geen verzet. Toen we hem verplaatsten werd hij in zijn rechterarm geraakt door een kogel en toen ze hem op een truck legden had hij geen andere verwondingen. De auto kwam al rijdend terecht in kruisvuur tussen de revolutionairen en Gaddafi-strijdkrachten, waarbij hij [Gaddafi] door een kogel in het hoofd werd getroffen.” Volgens Jebril kon forensisch onderzoek niet uitwijzen of die kogel van revolutionairen of Gaddafi-aanhangers kwam. Gaddafi stierf in de minuten voordat hij het ziekenhuis bereikte.

Afgaande op de vele tegenstrijdige verhalen van strijders die betrokken waren bij Gaddafi’s dood, is Jebrils verklaring weinig meer dan dat: een officiële verklaring. Behalve dat er een arts aan heeft meegewerkt, is onbekend op basis van welke informatie het relaas is geconstrueerd. Amnesty International riep gisteravond dan ook op tot een „onafhankelijk en onpartijdig” onderzoek.

Is Gaddafi omgekomen bij een NAVO-luchtaanval? Doodgebloed aan zijn verwondingen? Of doodgeschoten terwijl hij gewond (en misschien weerloos) was?

Nadat de rebellen van de Nationale Overgangsraad eind augustus hoofdstad Tripoli hadden ingenomen, richtten zij zich op twee belangrijke andere bolwerken van Gaddafi: Bani Walid en Sirte. Vooral Sirte dichtten zij veel waarde toe: met die stad in handen zouden ze Libië bevrijd verklaren.

Bani Walid viel maandag. Sirte bleek een zwaardere klus. Gisteren werd duidelijk dat Gaddafi-aanhangers een goede reden hadden om zich met hand en tand te verzetten: hun leider zelf hield zich er schuil, terwijl algemeen werd aangenomen dat hij in de woestijn in het zuiden zat.

Duizenden burgers vluchtten uit de stad weg. Elektriciteit, voedsel en water werden schaars. De lijken lagen te rotten in het ziekenhuis.

De strijders schoten zich met raketten een weg de stad in. Woensdag hadden zij Gaddafi’s mannen teruggedreven tot in een enkele woonwijk. Daar werd van huis tot huis gevochten, tot gisterochtend rond kwart voor elf getuigen konden melden dat de laatste posities waren ingenomen.

Vlak voor het begin van de beslissende slag gisterochtend zagen journalisten een konvooi uit de woonwijk vertrekken, op weg naar de snelweg aan de kust. De voertuigen werden beschoten door rebellen waarbij zeker twintig doden vielen, meldden internationale persbureaus.

In de loop van de middag maakte een woordvoerder van het operationele hoofdkwartier van de NAVO-missie in Napels bekend dat zij die ochtend twee voertuigen van Gaddafi-aanhangers hadden beschoten en geraakt, maar dat voor hen toen onbekend was of door een daarvan de oud-leider werd vervoerd. De Franse minister van Defensie Gerard Longuet zei later dat Franse gevechtsvliegtuigen het konvooi met Gaddafi tot stilstand hebben gedwongen, maar het niet vernietigd hebben.

Journalisten van persbureau Reuters bezochten de plek van de luchtaanval. Zij troffen er vijftien uitgebrande wagens aan, die volgens hen getroffen waren door wapens die veel zwaarder waren dan die waarover de Overgangsraad beschikt. Ze telden ongeveer vijftig lijken en spraken met strijders die aan de grondaanval hadden deelgenomen.

Volgens hen rende Gaddafi met een handvol getrouwen van de plaats van de luchtaanval tussen wat bomen door naar een weg en verstopten zij zich in twee drainagebuizen. De strijders gingen al schietend achter hen aan. Toen die Gaddafi te pakken hadden, bloedde hij uit zijn benen en zijn rug, zeggen zij. Aan AP meldden strijders dat de oud-leider hun vroeg: „Wat willen jullie? Dood mij niet, mijn zonen.”

Ze namen hem mee terug naar Sirte. Op videobeelden die de Arabische televisiezender Al-Jazeera uitzond, en die gemaakt zijn met een mobiele telefoon, is te zien hoe Gaddafi van de motorkap van een truck wordt gehaald, duidelijk nog in leven. Hij wordt omringd door strijders die hem slaan en aan zijn haar trekken. Gaddafi valt op de grond, de massa verdringt zich om hem heen.

Een later opgenomen filmpje toont Gaddafi dood, deels ontkleed, liggend op een trottoir. Vermoedelijk is dit al in Misrata, zo’n 200 kilometer van Sirte. Wat er tussen de twee filmpjes in is gebeurd, is volstrekt onduidelijk.

Volgens premier Jebril is Gaddafi dus gestorven aan een kogel in zijn hoofd. Onbekend is door welke partij die kogel is afgevuurd. De arts Abdel-Jalil Abdel-Aziz, die met Gaddafi meereed in een ambulance naar Misrata, zei dat hij onderweg is bezweken aan twee schotwonden, in hoofd en borst. Een andere arts verklaarde vanmorgen dat een schotwond in de buik fataal is geweest.

Een commandant van de Overgangsraad, Abdel-Basit Haroun, zei dat Gaddafi is omgekomen bij de luchtaanval. Op Al-Jazeera verklaarde een andere commandant, kolonel Ahmed Bani, dat Gaddafi zich tegen zijn gevangenneming heeft verzet en toen is doodgeschoten.

Daarbij sluit de verklaring aan van een anonieme strijder die triomfantelijk tegen persbureau AP zei dat hij had gezien dat een medestrijder Gaddafi doodschoot met een „nine milli”-wapen.

Eén strijder, Omran Jouma Shawan, zei gezien te hebben dat een van Gaddafi’s lijfwachten hem in de borst schoot. En weer later zei een woordvoerder van het nieuwe regime dat zij Gaddafi gewond aantroffen in een van de voertuigen van het konvooi en hem per ambulance hebben afgevoerd, waarna hij is doodgebloed.

Jebril benadrukte dat Gaddafi niet is omgekomen door de NAVO-aanval. Die lezing komt zowel de Overgangsraad als de NAVO het beste uit. De Overgangsraad kan dan claimen het Libische volk te hebben bevrijd. En de NAVO hoeft zich niet te verdedigen tegen de kritiek van tegenstanders die beweren dat de missie niet zozeer bedoeld was om de Libische bevolking te beschermen, maar was georganiseerd om Moammar Gaddafi uit te schakelen.