Iconisch beeld: ja, hij is dood

Beeldkwaliteit telt niet bij de filmpjes van dode tirannen. Als het lijk maar als trofee kan worden getoond.

Rosan Hollak

Een vaag beeld van een man die als een afgeslacht kalf tegen de knie van zijn beul leunt. Door het stof en het slijk gehaald, geschopt, geslagen, beschoten. Behandeld als een hond. Dat is het iconische beeld waarmee de val van een dictator wordt bevestigd. Een scenarioschrijver van een Hollywoodfilm had het niet beter kunnen bedenken. Het is dan ook precies zoals de toeschouwer zich het einde van een slechte leider voorstelt. Het recht zegeviert door een ultieme wraakactie, de gehate leider wordt als een trofee getoond.

Het is niet de eerste keer in de geschiedenis dat dit gebeurt. Van Mussolini en Ceausescu tot Gaddafi, allemaal hebben we ze zien hangen. Letterlijk zelfs. De lijken van Mussolini en zijn vriendin Clara Petacci werden in 1945 Milaan bij een tankstation ondersteboven gehangen. Een vaag zwart-wit filmpje toont de dictator, hangend als een geslacht varken, een bloedspoor op de grond. Ceausescu werd, samen met zijn vrouw, op een binnenplaats van een kazerne in Târgoviste voor het oog van de wereld neergeknald. Het filmpje dat het bewijs leverde, toont vooral kruitdampen en vervolgens twee slappe lichamen op de grond waar het bloed uitstroomt.

Saddam Hussein en Osama bin Laden verging het niet veel beter. Van Hussein zijn er beelden uit 2003 dat hij als een groezelige holbewoner kermend tegen de grond wordt gehouden door een Amerikaanse soldaat. Het is het moment vlak nadat hij in het Iraakse dorp Adwar uit zijn ondergrondse schuilplaats is gekropen. Ook het moment waarop hij eind 2006 wordt opgehangen is vastgelegd. Een rommelig amateurfilmpje op YouTube, toont hoe de Iraakse dictator een dikke strop om zijn nek krijgt en even later, onder luid gejoel, dood op de grond ligt.

Van Bin Laden verscheen er, kort nadat hij eerder dit jaar door de Amerikaanse elitetroepen was gedood in de Pakistaanse stad Abbottabad, een foto van een bebloed hoofd in de media. Al snel bleek het te gaan om een gemanipuleerd beeld waarbij het hoofd van een dode man was gecombineerd met dat van de terroristenleider. Desalniettemin werd de foto als een trofee de wereld door gestuurd. En, omdat het Witte Huis uiteindelijk nog steeds geen beelden van Bin Laden heeft prijsgegeven, waart dit beeld, plus de ‘ware foto’ van een Bin Laden met een gespleten voorhoofd, nog steeds rond op internet. Hetzelfde geldt overigens voor Hitler. Er bestaan geen foto’s van zijn lijk. Dat zou, kort na zijn zelfmoord in 1945, verbrand zijn door SS-lijfwachten. Toch werd er, snel na de bekendmaking van zijn dood, een door de Russen uiterst vaag beeld gelekt waarop een dode Hitler op de grond ligt. Later bleek het te gaan om een Hitler-lookalike, genaamd Gustav Weler of Weber.

Is de slechterik echt dood? Dan willen wij zijn scalp. Het is een primaire behoefte die niet valt uit te schakelen. Opvallend is dat, door de decennia heen, de beelden van al die dode dictators telkens extreem vaag zijn. Het overgrote deel van dit soort opnames wordt uiteindelijk gemaakt door direct betrokkenen of mensen die ter plekke aanwezig zijn. Amateurs dus, die vastleggen wat de wereld moet zien. Kwalitatief gezien is er dan ook nauwelijks verschil tussen het filmpje van Gaddafi in de straten van Sirte en de rommelige zwart-wit opnames van het lijk van Mussolini. De zucht naar keihard bewijs is bij historische hoogtepunten het enige dat telt.