Brute behandeling Gaddafi exemplarisch voor situatie gevangenen

Een oorlogsmisdaad. Daarvan is sprake als Gaddafi na zijn gevangenneming is gedood. Verontrustender, echter, is de situatie van zo’n 2.500 gevangenen in Libië. Onder de Nationale Overgangsraad is mishandeling, waaronder verkrachting en marteling, eerder regel dan uitzondering.

Schoolgebouw dat tijdens de opstand is ingericht als detentiecentrum. Foto Amnesty International

Een oorlogsmisdaad. Daarvan is sprake als Moammar Gaddafi na zijn gevangenneming moedwillig is gedood. Verontrustender, echter, is de situatie van zo’n 2.500 gevangenen in Libië. Onder de Nationale Overgangsraad is mishandeling, waaronder verkrachting en marteling, eerder regel dan uitzondering.

De heksenjacht op mensen die loyaal waren aan de kolonel tart alle rechtsbeginselen. Het gaat al mis bij de arrestaties, blijkt uit een recent rapport van Amnesty International. De mensenrechtenorganisatie bezocht van 18 augustus tot 11 september elf detentiecentra in en rondom Tripoli en Az Zawiyah. Eigenlijk kun je de arrestaties beschouwen als ontvoeringen, van mensen die naar verluidt Gaddafi hebben gesteund - dus niet alleen huurlingen of soldaten, maar ook gewone burgers die het oude bewind niet afvielen toen de opstand uitbrak.

De ontvoeringen worden gepleegd door rebellen, burgers met wapens, in plaats van agenten. Niet zelden wordt het interieur van de ‘verdachte’ kort en klein geslagen, platgebrand zelfs, alvorens hij naar het detentiecentrum wordt gebracht. Het welkomstritueel bestaat uit zweep- of stokslagen. Uitzicht op een proces is er nauwelijks. Officieren van justitie zijn doorgaans in geen velden of wegen te bekennen. Van de driehonderd gedetineerden die Amnesty sprak had niemand een arrestatiebevel onder ogen gehad. Bekentenissen worden eruit geslagen, vertelden sommigen.

Het ontbreekt aan gezag over de gevangenissen

Burgers detineren elkaar. Dat is wat hier gebeurt. Juist daarom is het lastig om de Nationale Overgangsraad direct verantwoordelijk te houden. Sterker, het tijdelijke bewind van Libië veroordeelt de misstanden met kracht en geeft Amnesty alle ruimte om onderzoek te doen. “We spannen ons in om gewapende groepen onder controle van de officiële autoriteiten te brengen”, verklaarde de Overgangsraad. De particuliere buurtgevangenisjes, die niet onder gezag staan van het ministerie van Justitie, zijn dus eigenlijk spasmes van een staat in oprichting. Maar daarom niet minder erg.

Neem het verhaal van een 30-jarige man uit Tripoli. Zijn vrijheid werd hem ontnomen toen hij over straat wandelde en een telefoniebedrijf binnenstapte. “Ze begonnen me onmiddellijk te slaan”, vertelde hij tegen Amnesty. “Met hun vuisten en met stokken. Ze beschuldigden mij ervan dat ik een aanhanger van het regime was. Het klopt dat mijn vader in de buurt bekend staat als een voorstander van Gaddafi, maar niemand in onze familie was betrokken bij de gevechten. Toen ik hier aankwam bij de gevangenis greep een bewaker me bij mijn shirt en begon me te slaan en schoppen. De bewakers zeiden: ‘Je bent een rat, je bent geen mens.’ Op 1 september werd ik echt helemaal in elkaar geslagen. Ook met de kolf van een geweer.”

Dit is het werk van de thuwwar, de revolutionaire strijders: gewapende rebellen die met steun van de NAVO vochten tegen Gaddafi’s mensen. Zij pakken willekeurig burgers op en brengen ze naar detentiecentra. Een veertigjarige man vertelt over zijn ervaring met hen. Op 23 augustus werden de deuren van zijn huis ingetrapt. Eerst maakten de rebellen apparatuur kapot en daarna zetten ze de woning in de brand. Het lukte de man nog net om vrouw en kinderen in veiligheid te brengen. Een week later kwam hij met een aantal man terug om de schade vast te stellen. “Toen zijn we gearresteerd. Ze sloegen, schopten en scholden ons uit.” Alle identiteitsbewijzen werden ingenomen. De verklaring voor zijn arrestatie luidde: “Je hield van Gaddafi en hielp hem tijdens het conflict.”

‘Er is geen plek voor jou in Libië’

Een 26-jarige zwarte Libiër werd gevangen genomen in een buurt van Tripoli die bekend stond als Gaddafi-bolwerk. “Ik werd gegrepen door een groep thuwwar die in een pick-up rondreden met luchtafweergeschut. Ze deden mij plastic handboeien om en begonnen me te slaan met hun geweerkolven. In de gevangenis werd ik op de grond gegooid en een uur lang geslagen met stokken en elektrische kabels. Ik heb geen idee hoeveel mensen er wel niet op me insloegen: de tikken regenden op me neer. Ze zeiden: jij bushra samra (iemand met een donkere huid), jij zal worden geëlimineerd. Er is geen plek voor jou in Libië. Zeg dat je hebt gemoord of we zullen jou vermoorden.”

Vrouwelijke gedetineerden hebben minder last van fysieke mishandelingen, meldt het rapport. Maar sommigen klagen wel over seksuele betasting door bewakers. Twee van de geïnterviewde vrouwen zijn verkracht voordat ze opgesloten werden. Los van al dit misbruik klagen vrijwel alle gedetineerden over het ontbreken van formele onderzoeken en het niet melden van de reden voor hun detentie. Ze hopen snel hun verhaal te kunnen doen tegenover een echte rechtbank. En vinden het vreselijk dat ze aan de grillen van officieuze bewakers zijn overgeleverd.

Amnesty heeft gevraagd om een volledig, onafhankelijk en onpartijdig onderzoek naar de omstandigheden rondom de dood van Gaddafi. De Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties heeft inmiddels aangegeven dat onderzoek te willen uitvoeren. Maar het is Amnesty die benadrukt dat de behandeling van Gaddafi een symptoom is van een breder probleem. Dat de regering in een transitiefase zit aanvaardt Amnesty niet als excuus. Ze vreest dat “de erfenis van onderdrukking en geweld door Gaddafi’s regime” zal blijven bestaan als de misstanden niet worden aangepakt.

Eerder in deze serie:
Gaddafi regeert nog over zijn graf. Wees voorzichtig met zijn nalatenschap
Osama bin Laden mogelijk opgespoord dankzij martelverhoor. Verbod opheffen?
Het Kill Team is angstaanjagend normaal
Gevangenissen zijn de nieuwe psychiatrische ziekenhuizen
Ga eens tekeer tegen de isoleer