Bij z'n arrestatie leefde hij nog

Toen Libische rebellen Gaddafi vonden in een betonnen pijp, leefde hij nog.

Amnesty eist onderzoek naar hoe hij na zijn arrestatie precies aan zijn einde kwam.

Gaddafi’s geboortestad Sirte werd tevens de plaats waar hij zijn laatste adem uitblies. Zoveel is duidelijk. In februari, toen de opstand begon, zwoer Gaddafi dat hij zou doorvechten tot „de laatste druppel bloed” en dat heeft hij gedaan. Maar over de vraag hoe de Libische oud-leider precies aan zijn einde kwam, deden gisteren in de uren na zijn dood de meest uiteenlopende verhalen de ronde.

Is hij omgekomen bij een NAVO-bombardement? Doodgebloed? Of doodgeschoten terwijl hij gewond (en misschien wel weerloos) was? Amnesty International riep gisteravond op tot een onderzoek naar Gaddafi’s dood. Hieronder een eerste inventarisatie van de gebeurtenissen, te beginnen bij de slag om Sirte.

Nadat de rebellen van de Nationale Overgangsraad eind augustus de hoofdstad Tripoli hadden ingenomen, richtten zij zich op de belangrijkste twee overgebleven bolwerken van Gaddafi-aanhangers: Bani Walid en Sirte.

Bani Walid viel maandag. Sirte bleek een zwaardere klus. Sirte werd omsingeld en de NAVO voerde aanvallen uit, maar Gaddafi’s milities verzetten zich met hand en tand. Gisteren werd duidelijk dat ze daar een hele goede reden voor hadden: Gaddafi zelf hield zich er schuil, terwijl algemeen werd aangenomen dat hij in de woestijn in het zuiden zat.

Twee weken geleden meldden de strijders van de Overgangsraad dat ze felle strijd leverden in Sirte. Duizenden burgers ontvluchtten de stad. Elektriciteit, voedsel en water werden schaars, de lijken lagen te rotten in het ziekenhuis. De strijders schoten zich met raketten een weg de stad in. Maandag plantten ze hun vlag op het congrescentrum en woensdag hadden zij Gaddafi’s mannen teruggedreven tot één woonwijk. Daar werd van huis tot huis gevochten, tot gisterochtend rond kwart voor elf de eerste getuigen meldden dat de laatste posities waren ingenomen.

Vlak voor het begin van de laatste slag gisterochtend zagen journalisten een konvooi uit de woonwijk vertrekken, op weg naar de snelweg aan de kust. De voertuigen werden beschoten, waarbij zeker twintig doden vielen, meldden persbureaus.

In de middag maakte een woordvoerder van de NAVO-missie bekend dat zij die ochtend twee voertuigen van Gaddafi-aanhangers hadden beschoten, maar dat het onbekend was of de oud-leider aan boord was.

Om kwart over één meldde een woordvoerder van de Overgangsraad dat Gaddafi gevangen was genomen, aan beide benen gewond was en per ambulance werd afgevoerd. Even later verscheen op persbureaus de verklaring van een strijder dat Gaddafi zich in „een hol” verstopt had en schreeuwde: „Niet schieten! Niet schieten!” Hij toonde de BBC een gouden pistool dat hij van Gaddafi zou hebben gestolen.

Persbureau AFP verspreidde om kwart over twee een met een mobiele telefoon genomen foto van Gaddafi’s bebloede gezicht, toen nog met de mededeling dat hij zwaargewond was. Een half uur later verschenen foto’s van twee betonnen drainagepijpen waar hij gevonden zou zijn.

Rond dezelfde tijd verklaarde een commandant van het overgangsregime dat Gaddafi was gestorven aan zijn verwondingen nadat hij gevangen was genomen. Een andere commandant zei dat Gaddafi was omgekomen bij de luchtaanval. Op de Arabische televisiezender Al-Jazeera zei weer een andere commandant dat Gaddafi zich tegen zijn gevangenneming heeft verzet en toen is doodgeschoten. Dat sluit aan bij de verklaring van een anonieme strijder die zei gezien te hebben dat een medestrijder Gaddafi doodschoot.

Om tien voor half vijf bevestigde de Libische interim-premier Mahmoud Jebril dat Gaddafi dood is. Later vertoonden Arabische televisiestations beelden waaruit blijkt dat Gaddafi nog leefde toen hij gevangen werd genomen. Jebril zei nog niet te weten wat er precies gebeurd is, maar wel dat Gaddafi niet is omgekomen door de NAVO-aanval.

Dat is een boodschap die zowel voor de Overgangsraad als de NAVO het beste uitkomt. De raad kan dan claimen dat zij het Libische volk bevrijd heeft. En de NAVO hoeft zich niet te verdedigen tegen de kritiek van tegenstanders die denken dat de missie niet zozeer bedoeld was om de Libische bevolking te beschermen, maar om Gaddafi uit te schakelen.

Persbureau Reuters bezocht de plek van de luchtaanval, die volgens de Franse minister van Defensie met een Frans gevechtsvliegtuig is uitgevoerd, op tachtig voertuigen. De journalisten troffen er vijftien uitgebrande wagens en ongeveer vijftig lijken. Ze spraken met strijders die aan de grondaanval hadden deelgenomen. Volgens hen rende Gaddafi met een handvol getrouwen van de plaats van de luchtaanval tussen wat bomen door naar de weg en verstopten zij zich in de twee drainagebuizen, de strijders al schietend achter hen aan. Toen die Gaddafi te pakken hadden, bloedde hij al uit zijn benen en zijn rug. Ze namen hem mee naar Sirte.

Op videobeelden is te zien hoe hij van een truck wordt gehaald, omringd door strijders die hem slaan en aan zijn haar trekken. Gaddafi valt op de grond, de massa verdringt zich om hem heen. Onduidelijk is wat er daarna gebeurd is. De Overgangsraad verklaarde later dat Gaddafi toen is gestorven aan zijn verwondingen. Eén strijder, Omran Jouma Shawan, zei gezien te hebben dat een van Gaddafi’s lijfwachten hem in de borst schoot.