Architecten delen in de bouwmalaise

Dalende huizenprijzen, afne- mende werkgelegenheid en stilliggende projecten – in de bouw gaat het niet best. Gevolg: maar 4 procent van de architectenbureaus verwacht dit jaar te groeien.

Bij architectenbureau Broekbakema gaat het goed. Om het werk aan te kunnen zijn er vijftien medewerkers bij gekomen. Goed nieuws, maar goed nieuws is geen nieuws, toch?

Nu wel, en wel om twee redenen. Met de bouwsector gaat het niet best – de huizenprijzen dalen, de werkgelegenheid neemt af en bouwproject-en liggen stil – en dus is de situatie bij Broekbakema ongewoon.

Ten tweede stond het Rotterdamse bureau er een jaar geleden heel anders voor. De opdrachten waren schaars en de winsten van de goede jaren ‘opgegeten’. Broekbakema ontsloeg tien van de 35 werknemers, een afslanking met 30 procent.

In een journalistiek portret van het bureau in deze krant, precies een jaar geleden, stond Broekbakema symbool voor de hele branche. Het massaontslag onder architecten was heel geruisloos verlopen, maar daar hadden architecten alleen zichzelf mee, zeiden ze bij Broekbakema. Niemand wist van hun crisis, niemand deed er iets aan.

Ruim een kwart van alle architecten en stedebouwkundigen, zo’n 5.000 in totaal, zat vorig jaar rond deze tijd werkloos thuis. Daar kwamen die tien van Broekbakema per 1 november 2010 bij.

„De crisis is te diep en de horizon te ver”, verklaarde directielid Jan van Iersel de eerste ontslagronde die hij in 25 jaar bij het bureau meemaakte.

De horizon is nog steeds ver, zegt Van Iersel nu. Ook al heeft Broekbakema werk. „Als je het macro-economisch bekijkt, zie je dat er nog steeds lucht in de economie zit die er eerst uit moet worden geperst. De woningbouw en de investeringen van de overheid in vastgoed zullen niet zo snel opkrabbelen. Het kan nog wel een paar jaar duren voor we in een stabiele situatie komen.”

Sinds 2008, het begin van de crisis, hebben de Nederlandse architectenbureaus meer dan 40 procent van hun personeel ontslagen. Om de instroom van nieuwe architecten te beperken heeft de TU Delft voor haar opleiding bouwkunde vanaf dit collegejaar een numerus fixus ingesteld. De stemming in de branche is allesbehalve positief.

De Bond van Nederlandse Architecten vroeg zijn leden naar de verwachtingen. Begin dit jaar was 27 procent van de bureaus optimistisch voor heel 2011, vorige maand was dat nog maar 19 procent. De meeste bureaus voorzien een daling van de omzet en bijna de helft van de bureaus verwacht een daling van 5 procent of meer van het aantal medewerkers. Slechts 4 procent denkt te zullen groeien.

De ontwikkelingen bij Broekbakema zijn atypisch, omdat de eerste nieuwe opdrachten binnen druppelen sinds begin dit jaar. Zo klopte chemieconcern DSM, dat in 2008 de opdrachten stillegde, weer aan bij het architectenbureau. Inmiddels is een man of tien bezig met een nieuw laboratorium, een kantoorgebouw en de renovatie van een bestaand gebouw in Geleen.

Deze klussen tezamen zijn goed voor ongeveer een kwart van de inkomsten. Daarmee is DSM een forse klant, die, mocht hij wegvallen, ook een fors gat zal slaan in de orderportefeuille van Broekbakema.

Niet dat het bureau daarvan uitgaat, maar de zekerheid dat ontwerpen daadwerkelijk uitgevoerd worden, heeft het ook niet. „We maken nog wel jaarplanningen, maar eigenlijk kijken we niet verder dan drie maanden vooruit”, zegt Van Iersel.

Na een voorlopig ontwerp volgt niet automatisch de opdracht voor het definitieve ontwerp, de technische uitwerking, de aanbesteding en de uitvoering. Het proces kan in fase één stranden, omdat de opdrachtgever de financiering niet rond krijgt, gekort wordt op de subsidie of merkt dat de woningen niet verkopen.

Broekbakema heeft het bureau ingericht op de onzekere toekomst. Zo’n 25 vaste medewerkers vormen de kern, daar omheen zit een schil van vijftien krachten met een tijdelijk contract. „Na de onderzoeksfase mag je vaker niet dan wel het gebouw ontwerpen”, zegt directielid Roger Tan. „Het is lastig plannen in de huidige markt en dus moet je je bureau wendbaar houden.”

De vijftien nieuwe mensen zorgen voor een frisse wind in het kantoor in de Van Nellefabriek. Onder hen ook vier die vorig jaar ontslagen werden of hun contract niet verlengd zagen.

Behalve de tijdelijke krachten, heeft de directie meer maatregelen getroffen om het bureau te reorganiseren. Geen senior-architecten meer en één iemand die zich specifiek richt op ‘duurzaamheid’. En er werd computersoftware geïnstalleerd voor de nieuwe methodiek ‘Bouw Informatie Modellen’.

Roger Tan: „Dat is een investering van zo’n 5.000 euro per werknemer, maar zij levert veel voordelen op. Alle partijen kunnen informatie toevoegen aan het computermodel waardoor fouten niet pas tijdens de bouw ontdekt worden.”

De ontslagen bij Broekbakema „waren nodig”, zegt Jan van Iersel terugkijkend. Maar ook in rustig vaarwater had het bureau moeten bezuinigen, vindt hij. „De wereld verandert voortdurend. Als wij vorig jaar in een stabiele situatie hadden gezeten, hadden we ook moeten ingrijpen. Dat klinkt haast masochistisch, maar stabiliteit is te makkelijk.”

Zij mochten blijven

Zij moesten weg