Iedere kunstenaar heeft DNA van Bourgeois in zijn werk

He disappeared into complete silence, t/m 4/12 De Hallen, Haarlem. Di-za 11-17, zo 12-17u. dehallen.nl ****

DNA overleeft veel, soms zelfs moord. Een paar jaar geleden stelden onderzoekers dat zelfs moordlustige Romeinse keizers genoeg nazaten spaarden om hun DNA te laten voortleven. Kunstenaar Louise Bourgeois (1911-2010) kreeg drie kinderen maar haar artistieke DNA is haar meest geroemde nalatenschap. Haar leven lang vertaalde ze jeugdtrauma’s in beelden vol angst en eenzaamheid, waar nog altijd velen iets in herkennen.

In een expositie in De Hallen over de artistieke nazaten van Bourgeois staat een vroeg sleutelwerk van haar centraal: He disappeared into complete silence. Dit boekje uit 1947 is een droomachtige combinatie van tekeningen – kamers, torens, mensen, ladders – met teksten over liefde en verlatenheid en steden. De moderne mens, die zich op eigen houtje staande moet houden in de wereld, werd een thema. Zoals Bourgeois ruimtes tekende die haar beklemden, fotografeert Zarina Bhimji dreigende plekken. Ook Bhimji kende een onveilige jeugd. Geen liefdeloze moeder sloeg gaten in haar ziel maar de etnische zuiveringen in Oeganda.

De expositie bevat niet alleen decors voor angsten. Ander kunstwerken gaan over ouder-kindrelaties, afasie, of iets heel onduidelijks – zoals de gouden toren van James Lee Byars. Dat lijkt een ratjetoe maar zoals in elke familie, waar de een grootmoeders neus heeft en de ander haar mond, zijn ook deze werken verwant dankzij Bourgeois – die beetje enge oma, bij wie je nooit op bezoek wilde.

Op zolder in De Hallen staat een martelmachine die Harald Szeeman in 1974 liet maken om een verhaal van Kafka tot leven te brengen. Kafka en Bourgeois zijn allebei een soort superlijm, je kunt er alles mee aaneen plakken. Is er een kunstenaar die niet verwant is aan Bourgeois?

Dat betekent dat de curatoren het gemakkelijk hadden. Al hun persoonlijke favorieten konden ze linken aan Bourgeois’ gave om pijn naar een universeel niveau te tillen. Maar het werkt, de tentoonstelling zuigt je lekker mee. „Oh Francesco!” hoor je een vrouwenstem smeken terwijl je staat te kijken naar een met bruine verf besmeurde glasplaat van Pamela Rosenkranz of naar Tacita Deans stills uit oorlogsfilms.

Bourgeois maakte He disappeared into complete silence in een tijd dat de spierballenkunst van de politieke avant-gardes nog moest plaatsmaken voor een individueel georiënteerde wereld, een egomaatschappij waarin je je niet meer verbond aan een kerk of isme. Het individu werd leidend in de maatschappij, en in de kunst – in een video van Tracey Emin in De Hallen draagt ze haar levensverhaal voor, vol abortussen en drama.

Bourgeois’ populariteit stamt van de laatste jaren. Door hoog bejaard te worden maakte ze mee dat zoiets als de persoonlijke parabel het grote verhaal zou gaan worden van een nieuwe tijd. Daarom nam ze op haar 95ste dat werk uit 1947 nog eens onder de loep. Ze voegde een paar toefjes kleur toe, meer niet. Het was al goed.