Volkstellingen maken etnische zuivering zichtbaar

Veel Balkanlanden brengen met een volkstelling in kaart wat er is veranderd na alle oorlogen en omwentelingen van de afgelopen twintig jaar.

Belgrado. - Zeven uur ’s avonds, de bel gaat. Een beleefde rechtenstudent met een pasje aan een koord om zijn nek voor de volkstelling. Als hij merkt met buitenlanders te maken te hebben belt hij even met zijn baas. Ze spreken Servisch en zijn hier al een paar jaar? Meetellen. In een vergrijzend land dat steeds kleiner wordt moet je niet te selectief zijn.

Op de Balkan is 2011 het jaar van de volkstellingen. In veel landen zijn of worden de inwoners geteld. Voor sommige delen van voormalig Joegoslavië gebeurt dat voor het eerst sinds 1991.

In twintig jaar is hier een wereld veranderd. Ruim 100.000 mensen zijn gedood in oorlogshandelingen, honderdduizenden zijn gevlucht. Landen zijn onafhankelijk geworden en hebben de overgang van communisme naar kapitalisme doorgemaakt. Hoeveel Balkanbewoners hebben sindsdien hun kans gegrepen om in Italië of Duitsland te gaan werken? Het is tijd voor grote schoonmaak in de statistieken.

De student gaat ervoor zitten. Hebben we stromend water en riolering? Houden we bijen of hebben we een visvijver? Als we een tijd in het buitenland hebben gewoond, zijn we dan gedwongen teruggekeerd naar Servië of uit vrije wil?

De tellingen liggen gevoelig. Ze waren een bron van politieke spanningen. In Bosnië-Herzegovina zijn de verdeelde politici er nog altijd niet in geslaagd een censuswet aan te nemen. De uitkomsten laten immers ook de effecten van de strijd zien: een opdeling van de federatie en een etnische zuivering van regio’s. Hoeveel mensen zijn gevlucht en hoeveel daarvan hebben het aangedurfd terug te keren?

In voormalig Joegoslavië noemde een aanzienlijk deel van de inwoners zich ‘Joegoslaaf’. Een deel van hen voelt zich nog altijd zo, maar die categorie bestaat niet meer, noch het land. Een Servische theaterdirecteur, Kokan Mladenovic, zei onlangs: „Het is absoluut niet mijn bedoeling de gruwelen van oorlog te bagatelliseren of grappen te maken over slachtoffers. Maar ik beschouw mezelf als Joegoslaaf. En ik moet zeggen dat genocide is gepleegd op drie miljoen mensen die zichzelf in de laatste volkstelling Joegoslaaf noemden. Die mensen zijn nu voor altijd ‘verdampt’.”

De meest beladen vragen, waarop antwoorden nadrukkelijk niet verplicht is, gaan dan ook over nationaliteit, geloof en taal, de kenmerken die zijn misbruikt om mensen die dezelfde nationaliteit hadden in etnische hokjes te stoppen en te verdrijven.

Een antwoord verzinnen mag. In Montenegro, waar een hevig debat woedde over de definitie van ‘nationaliteit’ en ‘etniciteit’, heeft een groep mensen zich uit protest ‘Jedi’ genoemd, naar de ridders in de Star Wars films. Na een aantal Angelsaksische landen heeft nu ook Montenegro een nieuwe minderheid.

Vrijwel iedere minderheid in de regio heeft een excuus gevonden om niet mee te doen. Albanezen en Turken liepen boos weg uit de Macedonische censuscommissie. Een mufti in Zuid-Servië riep de moslimminderheid op niet mee te doen. Serviërs in Kosovo willen niet geteld worden, omdat het dan lijkt alsof ze de onafhankelijkheid van Kosovo erkennen. De Griekse minderheid heeft de Albanese volkstelling geboycot.

Volgens de Servische grondwet zou Kosovo met Servië meegeteld moeten worden, maar er lijkt stilzwijgende overeenstemming dat dit niet kan. Dat scheelt zo’n twee miljoen inwoners. Hoewel uit de eerste Kosovaarse resultaten is gebleken dat bijvoorbeeld de hoofdstad Pristina 200.000 inwoners heeft, niet een half miljoen, zoals gedacht.

Ook in de buurlanden zijn er gevoeligheden. Willen en durven Roma in Roemenië zichzelf Roma te noemen? Het is een bevolkingsgroep waarover alleen vage schattingen bestaan. Een goede telling helpt wellicht om meer geld toe te wijzen om problemen onder Roma aan te pakken. Ngo’s moedigen Roma daarom aan tot een ‘coming out’.

De eerste discussies over de uitslagen zijn al losgebarsten. Volgens de Bulgaarse telling wonen in de hoofdstad Sofia 1,3 miljoen mensen, 700.000 minder dan algemeen aangenomen. Dagblad Trud denkt dat het probleem is dat niemand controleert of mensen naar waarheid antwoorden op de vragen.

Huisbazen in de hele regio ontmoedigen hun huurders vaak om mee te doen, uit angst voor een belastingaanslag. De Bulgaarse telling laat bovendien duidelijk de effecten van vergrijzing en emigratie zien. Er zouden nu 7,35 miljoen inwoners zijn, bijna 600.000 minder dan in 2001.

Op kleine schaal kan ook de census zelf worden misbruikt voor statistieken. Oppositiepartijen in Kroatië beschuldigen de regering er bijvoorbeeld van het percentage werklozen precies tijdens de census te peilen. Met duizenden mensen die zijn ingeschakeld om de vragenlijsten af te werken, lijkt dat dan even lager. Altijd handig met verkiezingen op komst.