Techniek die de tijd niet bijbenen kan

Tacita Dean probeert in Tate Modern de bezoeker de cinematografische betovering in te slepen. Maar is het een film over film geworden? Integendeel.

Zelf zegt Tacita Dean het zo: „Film is tijd die zichtbaar is gemaakt. Tijd die fysiek wordt. Het zijn stille beelden die door beweging tot leven worden gebracht en dat is eternally magical.” Die liefde zie je meteen als je de Turbine Hall van Tate Modern betreedt. Daar heeft Dean (1965), als onderdeel van de ambitieuze jaarlijkse Unilever Series waarin in het verleden onder andere Olafur Eliasson zijn enorme zon ophing en Doris Salcedo een lange barst door het Tate-beton liet lopen, nu een groot projectiescherm opgesteld. Dat scherm is rechthoekig, zeker een meter of twaalf in hoogte, wat in de enorme Turbine Hall (die al gauw 35 meter hoog is) overigens nauwelijks indruk maakt. Erop toont Dean de film Film: een hoogstpersoonlijke ode aan de analoge film waar ze zo van houdt en die lijkt te verdwijnen onder de dreiging van digitalisering en het verlangen naar snelheid.

In Film zien we (tegen de achtergrond van de gefilmde achterwand van de Turbine Hall) onder andere haarscherpe beelden van een hardroze bloem die trilt in de wind, een tere, transparante ballon die afdaalt naar een wolkendeken, wuivende golven die worden afgewisseld met beelden die stokstijf stil staan en een ritmisch spel met abstracte kleurvlakken, alsof Dean de aloude modernistische schilderkunst tot leven wil wekken. Film, dat zie je meteen, probeert de toeschouwer mee te voeren naar de wortels van de cinematografische betovering. De film zit dan ook vol verwijzingen naar het modernisme uit de jaren twintig en dertig, een stroming die de nadruk legde op de vorm en de geest niet zomaar wilde laten wegdrijven op de waan van de illusie.

Maar precies op dat punt wordt Film ook ingewikkeld. De grote kracht van Deans werk is altijd geweest dat ze perfect de balans weet te bewaren tussen het tonen van een verhaal en een zeer geconcentreerde, verstilde stijl die de tijd van leven in haar films bijna tastbaar maakt – vorm en inhoud stuwden elkaar altijd voorbeeldig op. Dat gold vooral in de films die ze maakte van oude kunstenaars als de dichter Michael Hamburger, de choreograaf Merce Cunningham of de kunstenaar Mario Merz: over de harde feiten van hun levens werd je weinig wijzer, maar Deans beelden waren zo krachtig en het ritme van haar montage zo dwingend dat je als toeschouwer het gevoel kreeg een glimp te krijgen op de essentie van deze levens doordat je even mocht mee dobberen op de cadans van hun geest. Nu, bij Film, heeft Dean er echter voor gekozen ieder verhaal, iedere inhoudelijke lijn achterwege te laten. Dat heeft ze ongetwijfeld gedaan om de aandacht niet af te leiden van het medium en om nog eens extra de aandacht te vestigen op die (vaak vergeten) modernistische traditie die óók bij film hoort. Maar daardoor word je als toeschouwer ook veel minder meegesleept. Op sommige momenten is Film nauwelijks meer dan een uitstalkast van cinematografische mogelijkheden.

Daarbij lijkt het Dean parten te spelen dat ze al eens een geweldige film over het verdwijnen van de film heeft gemaakt. In Kodak (2006) toonde ze, op haar typische, trage manier, de laatste dagen van de Kodak-fabriek in het Franse Chalon-sur-Saône. Daarin zat eigenlijk al alles wat Dean nu ook lijkt te willen oproepen: trage beelden, opnames van stroken film, de vreemde, abstracte kleurvlakken die optreden bij het fabricageproces en vooral het voortdurende gevoel dat je naar een film over film zat te kijken.

Alleen: bij Kodak zat dat gevoel verweven in een bijzonder, heel subtiel verhaal over een techniek die niet langer bestand was tegen de tijd, waardoor de ‘boodschap’ des te harder aankwam. Bij Film sluit Dean daarentegen welbewust de verhalende kant van haar gekoesterde medium uit. Dat maakt Film bepaald niet slecht of zwak (daarvoor is Dean een veel te goede kunstenaar) maar als toeschouwer mis je daardoor wel precies dat magische gevoel dat film op zijn best soms zo bijzonder kan maken.

Tentoonstelling: Tacita Dean, Film. T/m 11 maart in de Turbine Hall van Tate Modern, Londen. Geopend, Zo t/m do 10-18 uur, vr en za 10-22 uuur. Inl: tate.org.uk