Raadsel Etrusken eindelijk verklaard

Etrusken. Vrouwen van aanzien – mannen met macht. T/m 18/3 Rijksmuseum van Oudheden Leiden (di-zo 10-17 uur) en Allard Pierson Museum, Amsterdam (di-vrij 10-17, za-zo 13-17 uur) Inl: rmo.nl en allardpiersonmuseum.nl

Elegant tilt ze met twee vingers haar rijk versierde gewaad op. Een vrouw van de wereld, maar dan uit de zesde eeuw voor Christus. Het bronzen beeld staat op de geslaagde en mooi vorm gegeven dubbeltentoonstelling Etrusken. Vrouwen van aanzien – mannen met macht in het Allard Pierson Museum in Amsterdam en het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden. Subtiel wordt duidelijk dat voor de Etruskische vrouw een zichtbare rol was weggelegd in het openbare leven. Anders dan in veel andere antieke culturen.

De Etrusken waren een volk dat tussen ongeveer 900 tot 100 voor Christus in Midden-Italië leefde. Op tentoonstellingen zijn de Etrusken altijd vooral als geheimzinnig volk gepresenteerd. Niemand wist waar ze vandaan kwamen, niemand kon hun in Grieks schrift geschreven taal ontcijferen. De achtergrond van hun religieuze gewoonten was een raadsel.

De wetenschap heeft de afgelopen decennia niet stilgestaan. Er zijn goede redenen om aan te nemen dat de Etrusken zijn voortgekomen uit een groep mensen uit het Nabije Oosten en een lokale bevolkingsgroep; hun vaak korte teksten zijn ontcijferd en er is meer inzicht in hun religie. Dus toen het Allard Pierson en het RMO besloten om samen, want groter en goedkoper, een tentoonstelling over de Etrusken te organiseren, kozen ze voor een ‘alledaags’ onderwerp: de positie van de Etruskische man en de vrouw bij de elite. Die onderwerpkeuze maakte het ook makkelijk om de verschillende objecten, waaronder 250 bijzondere bruiklenen uit Italië, over de twee locaties te verdelen.

In Amsterdam staat de man centraal. Met aandacht voor zijn handelsgeest, het machtsvertoon en oorlogsgeweld van krijgsheren, de rijkdom van prinsen en de positie van priesters. In Leiden gaat het om de bijzondere maatschappelijke positie van vrouwen, die een aan mannen gelijkwaardige positie hadden. Ze lagen met hun echtgenoten aan bij banketten, konden lezen en schrijven en vervulden soms ook de rol van priester.

Op beide locaties is aandacht voor didactisch verantwoorde – maar niet saaie – uitleg en bovendien voor het zo goed mogelijk tonen van de schoonheid van voorwerpen. Zo is de introductiefilm, die op beide locaties is te zien, een klein hoogtepunt, alleen al om de etruscoloog die getooid in een slagersschort en met behulp van een echte schapenlever laat zien hoe de haruspex, de leverziener, de toekomst voorspelde. Ook is het boeiend om rond te lopen in de virtuele 3D-reconstructie van een Etruskisch graf.

Een hoogtepunt in Amsterdam is de originele grafwandschildering, die in Florence in een depot lag te verstoffen. Een gespierde en gehelmde krijger, die ooit samen met twee andere krijgers en een vrouw het bronzen onderstel van een standaard vormde, staat terecht op het tentoonstellingsaffiche afgebeeld. Een ereplaats die ook weggelegd had kunnen zijn voor de ‘cowboy van Murlo’, een terracotta voorouderbeeld met een opvallende hoed dat samen met andere voorouders op het dak van een paleis heeft gestaan.

In Leiden horen een terracotta hoofdje en antefixen (ornamentele dakplaten) van de Apollo-tempel in Veii tot de artistieke hoogtepunten, net als een verfijnd versierde gouden armband en een sierschijf. Ontroerend is het echtpaar op een askist, waarvan de man – in ieder geval in onze ogen – liefdevol zijn arm om de schouder van zijn vrouw legt.

De tragikomische banketscène op een asurn uit Volterra doet geloven dat hij de Zweedse kunstenares Nathalie Djurberg als voorbeeld voor haar animaties met kleifiguurtjes heeft gediend. Net zoals een ander Etruskisch beeld, de Ombra della Sera, ooit voor Alberto Giacometti de inspiratiebron voor zijn langgerekte beelden was.