Al-Awlaki is gelukkig met drone omgebracht

Er doen zich situaties voor waar het om het leven brengen van een gevaarlijk figuur wenselijker is dan het beginnen van een oorlog, zoals bijvoorbeeld in Irak, schrijft Peter van Walsum.

Op 30 september werd Anwar al-Awlaki, de in de VS geboren en veronderstelde leider van de Jemenitische tak van Al-Qaeda, met een vanuit een Amerikaans onbemand vliegtuig (‘drone’) afgevuurde raket in Jemen om het leven gebracht. De vraag is of dit volkenrechtelijk, grondwettelijk en moreel aanvaardbaar was. In NRC Handelsblad (Opinie & Debat, 15 oktober) komt Folkert Jensma stap voor stap tot een ontkennend antwoord. Hij stelt dat ook politieke beslissingen legitiem, in dit geval volkenrechtelijk onderbouwd, dienen te zijn en signaleert op grond daarvan een potentieel enorme schade aan het recht.

Het zal hem niet verbazen dat naar mijn mening het antwoord iets genuanceerder zou moeten zijn. In 2009 waren alle zeven leden van de Commissie-Davids het erover eens dat de inval in Irak in maart 2003 door het uitblijven van de zogenaamde ‘tweede resolutie’ volkenrechtelijk niet door de beugel kon. Maar ik heb als één van die zeven mijn instemming afhankelijk gemaakt van de opname in het rapport van een kanttekening waarin ik opmerk dat een verantwoordelijke regering zich niet alleen door de regels van het volkenrecht maar ook door de eisen van de internationale politiek dient te laten leiden.

Achteraf bezien (‘met de kennis van nu’) vind ik natuurlijk dat de Amerikaans-Britse invasie van Irak in maart 2003 ook politiek moeilijk te verdedigen valt: de biologische en chemische massavernietigingswapens waar het om begonnen was, bleken er niet te zijn, en de operatie was, vooral wat de op de vijandelijkheden volgende bezettingsfase betreft, zo abominabel voorbereid dat de instabiliteit van het Midden-Oosten er alleen maar door is vergroot. Maar om een rampzalige kettingreactie van nucleaire proliferatie in het Midden-Oosten te voorkomen was ‘regime change’ (de uitschakeling van Saddam Hussein) vóór de onafwendbare instorting van het impopulaire en ondoeltreffende sanctieregime onontkoombaar. Op mijn kanttekening is maar weinig discussie gevolgd, en ik heb in ieder geval niemand horen betwisten dat zich ooit situaties kunnen voordoen waarin een regering de regels van het volkenrecht voor de eisen van de internationale politiek moet laten wijken.

In het najaar van 2000 begonnen in kringen van het Irak-sanctiecomité steeds meer mensen te beseffen dat om een ramp te voorkomen Saddam Hussein in ieder geval eerder van het toneel moest verdwijnen dan het sanctieregime. Hoewel er in het gepolariseerde sanctiecomité nooit openlijk over gesproken werd, begon men hier en daar na te denken over de vraag hoe deze aflossing van de wacht het beste kon worden verwezenlijkt. Omdat het sanctiecomité geen problemen had met Irak maar alleen met zijn door massavernietigingswapens geobsedeerde president, werd in kleine kring wel eens nagedacht over mogelijkheden om Saddam uit de weg te ruimen zonder het land aan te vallen. Ik kan mij niet herinneren dat daar door iemand erg diep op is ingegaan. De gedachte van een politieke ‘sluipmoord’ stuitte kennelijk iedereen tegen de borst. De onuitgesproken conclusie was dat er een oorlog nodig was om aan het bewind van Saddam Hussein een eind te maken.

In het stuk van Folkert Jensma staat een korte zin die in dezelfde richting lijkt te wijzen. Na de opsomming dat de aanval op al-Awlaki zonder proces, zonder aanklacht en zonder bewijs heeft plaatsgevonden, volgt als klap op de vuurpijl: „Zonder dat de VS in oorlog zijn met Jemen.” Dit kan moeilijk iets anders betekenen dan dat als Amerika wel met Jemen in oorlog was geweest, de aanslag op al-Awlaki het volkenrecht niet, of minder ernstig, zou hebben geschonden. Dat lijkt me een gevaarlijke stelling, die tot meer oorlog kan leiden. De regering van Jemen wist maar al te goed wat Anwar al-Awlaki uitspookte, en eerder dit jaar was hij door een Jemenitische rechter bij verstek tot tien jaar gevangenisstraf veroordeeld. Toch was de regering niet in staat of bereid gebleken hem aan te houden en zijn straf te laten uitzitten. Met een ander soort president in het Witte Huis hadden de VS hieruit zonder moeite een aanleiding voor een militaire interventie kunnen fabriceren. Laten we dankbaar zijn dat president Obama in plaats daarvan voor een drone-aanval heeft gekozen.

Als de MQ-9 Reaper, de drone die in Jemen tegen al-Awlaki is ingezet, tien jaar eerder operationeel was geweest, zou het zeker de voorkeur hebben verdiend ook Saddam Hussein langs die weg uit te schakelen. Volkenrechtelijk is het lood om oud ijzer – beide opties zijn volkenrechtelijk niet te verdedigen – maar het ter dood brengen van één persoon kan moeilijk immoreler worden geacht dan de ontketening van een oorlog die vele tienduizenden mensen het leven heeft gekost.

Peter van Walsum was in 1999 en 2000 voorzitter van het VN Irak-sanctiecomité en maakte in 2009 deel uit van de Commissie-Davids.