Helder, verfrissend, maar ook tactloos

Morgen spreekt de rechter zich uit over de schorsing van COA-directeur Nurten Albayrak. Ze zou een schrikbewind hebben gevoerd. „Mensen vinden haar hard en onrechtvaardig.”

Den Haag : 12 oktober 2011 Nurten Albayrak (rechts) tijdens het kort geding. Albayrak, de op non-actief gestelde bestuursvoorzitter van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA), wordt mogelijk spoedig ontslagen door haar werkgever. foto © Roel Rozenburg

Hoe leer je een organisatie voor asielzoekers in korte tijd goed kennen? Nurten Albayrak had daar zo haar eigen ideeën over toen zij in 2001 haar baan als hoofd personeelszaken bij de gemeente Dordrecht verruilde voor die van directeur personeel en organisatie bij het COA, het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers.

„De eerste twee dagen verscheen zij niet op haar werk”, vertelt voormalig COA-directeur Erry Stoové, die Albayrak via een headhunter aantrok. „Ze had zich aangemeld bij een asielzoekerscentrum als nieuwe COA-medewerker. Doordat zij daar niet wisten dat zij directeur was, kon zij ongehinderd indrukken opdoen. Dat was volgens haar de beste voorbereiding op haar nieuwe functie.”

Met haar eerste actie in dienst voor het COA – in 2004 werd Albayrak algemeen directeur – zette zij gelijk de toon. Medewerkers wisten: we krijgen met een initiatiefrijk persoon te maken. Maar haar onconventionele aanpak riep ook wrevel op, omdat het leek alsof Albayrak anderen niet nodig had. „Mensen droegen haar op handen of hadden een hekel aan haar”, zegt Stoové.

Vorige maand werd Albayrak op non-actief gesteld, na anonieme klachten over een verziekte werksfeer. Een onafhankelijk onderzoek, in opdracht van minister Leers (Immigratie en Asiel, CDA), moet uitwijzen of zij een schrikbewind voerde, zoals de NOS meldde. Ook haar salaris – zo’n 273.000 euro, ver boven de balkenendenorm van 188.000 – wordt tegen het licht gehouden. Albayrak eiste vorige week via een kort geding haar baan terug. Morgen doet de rechter uitspraak.

COA-medewerkers willen niet praten over de problemen binnen hun organisatie. Niet omdat zij een spreekverbod hebben gekregen, zo legt een van hen uit, maar omdat interim-manager Harry Paul eerst het externe onderzoek wil afwachten. Ook de leden van de raad van toezicht beantwoorden geen mails en telefoontjes. Hun woordvoerder meldt dat „de vermeende feiten” voor de toezichthouders als „een donderslag bij heldere hemel” kwamen.

Albayrak zelf oogde vorige week strijdbaar in de rechtszaal. Maar volgens Jeltien Kraaijeveld-Wouters, ex-voorzitter van het COA-bestuur, hebben de verdachtmakingen haar „overdonderd”. „Ik heb Nurten gebeld. Ik zei dat ik achter haar sta tot het tegendeel bewezen is. De NOS heeft haar neergezet als een onuitstaanbare zakkenvuller. Niet alleen Nurten, maar ook haar twee schoolgaande kinderen ondervinden daar de gevolgen van.”

De in het Turkse Sivas geboren Albayrak (46) is volgens velen een modelallochtoon. Ze kwam als 5-jarige dochter van een gastarbeider naar Rotterdam en heeft zich nooit minderwaardig gevoeld. „Haar afkomst is voor haar geen issue”, zegt Geert Dales, die samen met haar en drie andere VVD’ers het Liberaal Manifest schreef. „Ze vindt dat migranten veel mogelijkheden krijgen in Nederland. Dat zij carrière heeft gemaakt, vervult haar met trots.”

Ook Arthur Docters van Leeuwen zat in de commissie die het Liberaal Manifest schreef. De oud-voorzitter van de Autoriteit Financiële Markten zegt dat de paragraaf over vreemdelingen en toelatingsbeleid van Albayrak afkomstig is. „De VVD zat in 2004 op de lijn: niemand het land in. Zij vond dat de partij daar rationeler mee moest omgaan. ‘We hebben talent uit het buitenland nodig’, stelde Albayrak.” Docters van Leeuwen vond haar opvattingen „nogal links van het midden”, maar ook „helder en verfrissend”. Ze vielen volgens hem „heel goed bij de leden”.

Deze krant sprak meer dan tien mensen die Albayrak van nabij meemaakten. Velen vinden het beeld dat de voorbije weken van haar werd geschetst overtrokken. Goed, ze kreeg een riante vergoeding. Maar ze werkte er hard voor en haar salaris staat gewoon in de jaarverslagen. „Bij het COA verdienden wij allemaal goed”, vertelt Thea Overesch, voormalig clusterhoofd van de provincie Friesland. Asielzoekers werden „sober doch humaan” behandeld, „maar COA-managers zaten altijd in luxehotels”, zegt Overesch. „Ik heb nooit zo uitgebreid geluncht als in mijn tijd bij het COA.”

Betrokkenen vinden dat de raad van toezicht erg makkelijk wegkomt. Uit de boeken blijkt dat voorzitter Loek Hermans, VVD-fractievoorzitter in de Eerste Kamer, per jaar 20.420 euro ontvangt. „Voor een paar vergaderingen per jaar”, zegt Hans Nieukerke, van 1991 tot 2006 vicevoorzitter van het COA. „Toen ik daar vertrok, ontving de voorzitter een vergoeding van vier- tot vijfduizend euro.”

Het COA reorganiseerde de afgelopen tien jaar drie keer. Het aantal asielverzoeken daalde in die periode fors: van 32.000 in 2001 tot 15.000 vorig jaar. „Bij iedere nieuwe ronde nam de onrust toe”, vertelt Thea Overesch, die zestien jaar bij het COA werkte. „Veel werknemers hielden zich op de vlakte, in de hoop dat zij daarmee de dans ontsprongen. Een foutje in een tabel leidde al tot paniek: hoe zou Albayrak reageren?” De directeur lichtte de reorganisaties volgens Overesch toe op bijeenkomsten in het land, maar veel werknemers hadden hun oordeel al klaar. „Ze vonden haar hard en onrechtvaardig.”

Sommigen, zoals ex-directeur Stoové, noemen Albayrak straight. „Ze kon zonder schroom een gerenommeerd consultancybureau naar huis sturen omdat het geen vrouwen in dienst had: komt u maar terug als u de eerste vrouw heeft aangenomen.” Anderen vinden haar tactloos. Ineke Ketelaar, voormalig projectleider vreemdelingenzaken en asielzoekers van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG): „Als je burgemeesters en wethouders moet overreden om asielzoekers op te nemen, is het belangrijk dat je de juiste toon aanslaat. Dan kun je niet aan komen met ‘het moet en het zal’.”

Ondanks haar gedecideerde voorkomen liet Albayrak zaken vaak op hun beloop, vindt Ketelaar. „Van meerdere burgemeesters hoorde ik dat zij niets meer van haar vernamen na hun toezeggingen [om asielzoekers op te nemen]. Als ik namens de VNG navraag deed, kreeg ik te horen dat ‘we er me bezig zijn’. Waarom dan zo hoog van de toren blazen, vroeg ik mij af.”

De kritiek die Albayrak van binnen de organisatie krijgt, is niet van de afgelopen weken. Ex-vicevoorzitter Nieukerke zegt dat hij afgelopen voorjaar al signalen had gekregen dat „een vrij grote groep” COA-medewerkers moeite had met de bedrijfscultuur. Toen hij toezichthouder Jaap Besemer daarop attendeerde, liet die na een onderzoek in de stellen. „Besemer erkent dat hij een verkeerde inschatting heeft gemaakt”, zegt diens woordvoerder. „Als gevolg daarvan is hij uit de raad gestapt.”

Mocht Nurten Albayrak morgen niet in het gelijk worden gesteld door de rechter, dan kan zij altijd nog de politiek in, net als haar nicht Nebahat, Kamerlid voor de PvdA en ex-staatssecretaris van Justitie. Nieukerke: „Want dat is haar grote ambitie, vertelde zij: minister of staatssecretaris worden.” Geert Dales kan zich daar weinig bij voorstellen. Albayrak is volgens hem een ambitieuze vrouw met stevige standpunten, „maar een typische partijganger heb ik haar nooit gevonden”.

    • Danielle Pinedo