De tijd wordt afgeschaft

Greenwich Mean Time is uit de tijd. In Parijs tikt de klok exacter. Maar een mythe hef je niet op.

Het is twaalf uur precies, Greenwich Mean Time. Het ijkpunt voor alle tijdwaarneming. Charles Fuller, zijn vrouw Carol en hun vrienden Rodney en Jean Clegg schuiven elk hun linkermouw omhoog om het nog even te controleren. Alle horloges staan gelijk. Ze hebben ze zojuist opgewonden, bij de klok voor het hek van de Royal Observatory in Greenwich in Zuid-Londen.

Ze zijn hier op deze herfstdag de enigen met een horloge. Een Japanner laat zijn iPhone zien, een Italiaan zegt dat er overal genoeg openbare klokken zijn. De Duitse scholieren die rondspringen over de loodlijn die de nulmeridiaan symboliseert, grijpen voor de tijd naar hun mobieltjes.

Is het een teken des tijds dat er zelfs op deze plek niet meer wordt gekeken naar een ouderwets uurwerk?

En nu stelt de Internationale Telecommunicatie Unie in Genève ook nog eens voor om Greenwich Mean Time (GMT) af te schaffen ten faveure van preciezere International Atomic Time (TAI). Dat is de gemiddelde tijdmeting van 260 atoomklokken die op 49 plekken in de wereld staan en hun gegevens, tot veertien cijfers achter de komma, doorsturen naar het Bureau International des Poids et Mésures in Parijs.

Vrijwel al het dataverkeer, en bijvoorbeeld ook gps-systemen, piloten, meteorologen en wetenschappers maken gebruik van de op deze TAI gebaseerde Coordinated Universal Time (UTC) die sinds 1972 bestaat.

„Over GMT wordt al sinds de jaren twintig van de vorige eeuw door wetenschappers gezegd dat het gebrekkig is, en sinds de introductie van UTC in 1972 is het in feite overbodig geworden”, zei de Amerikaanse wetenschapper Ronald Beard. Hij is voorzitter van de werkgroep van de Internationale Telecommunicatie Unie die het voorstel deed om GMT af te schaffen,

Maar het raakt de Britten in hun ziel. Aangevoerd door de Daily Mail schreeuwen de tabloids – en die niet alleen – moord en brand. Want kom niet aan Greenwich Mean Time. Zo stelt vrijwel jaarlijkse een enkel Lagerhuislid voor om de wintertijd af te schaffen en dus altijd British Summer Time te houden. Of om het Verenigd Koninkrijk in de pas te laten lopen met de rest van Europa (GMT +1) omdat dit beter zou zijn voor de economie. De daarop volgende emotionele reacties zijn bijna net zo’n traditie als GMT zelf.

Wat voor nog meer opwinding zorgt, is dat de Atoomtijd wordt berekend binnen de grenzen van eeuwige rivaal Frankrijk. Het nulpunt van de tijdmeting zou dus verhuizen naar Parijs, waar het Bureau International des Poids et Mésures met zijn precieze tijd GMT aftroeft.

„Wraak van de Fransen”, meent de Daily Mail. Parijs probeerde in de negentiende eeuw ook de nulmeridiaan te krijgen. Het verloor van Greenwich en weigerde zich 27 jaar lang aan de internationale standaard te conformeren. Clive Aslet, hoofdredacteur van het zeer Britse tijdschrift Country Live, schreef in de Daily Telegraph: „We weten allemaal hoeveel de Fransen van hun atoomenergie houden. En het is ook nog eens zo rationeel, zo wetenschappelijk. Nooit zijn Fransen gelukkiger dan wanneer ze met abstracte principes als beginpunt kunnen beginnen. Wij Angelsaksen zijn veel eerder bereid om de wereld te nemen zoals die is, een planeet die tevreden om zijn eigen as draait.”

Zelfs de staatssecretaris voor Wetenschappen bemoeide zich er mee. „We zouden ons moeten houden aan de tijd zoals die door mensen wordt ervaren, en die is gebaseerd op hetdraaien van de aarde, niet op atoomklokken”, zei David Willetts.

Vergeten werd even dat het voorstel komt van de Internationale Telecommunicatie Unie, dat onderdeel is van de Verenigde Naties en waarvan ook het Verenigd Koninkrijk lid is. En dat het de Britten zijn geweest die de atoomklok uitvonden – iets waar een woordvoerder van het Bureau International des Poids et Mésures fijntjes op wees.

Greenwich heeft zijn positie te danken aan koning Charles II. Die liet er in 1675 een sterrenwacht lbouwen zodat astronoom John Flamsteed(1646-1719) hét probleem van de Britse zeevaart kon oplossen: hoe bepaal je waar je bent? Uiteindelijk was het niet Flamsteed, maar de klokkenmaker John Harrison (1693-1776) die de chronometer uitvond.

Toen in 1884 moest worden bepaald waar de nulmeridiaan kwam te liggen, was het Britse rijk op zijn hoogtepunt en de Britse vloot domineerde de zeeën. En al die Britse zeelui gebruikten Greenwich als ijkpunt voor hun tijdbepaling.

Maar Greenwich Mean Time is niet perfect. De aarde draait niet precies in 24 uur om zijn eigen as. Door minieme verschuivingen in aard- en watermassa is die omwenteling onregelmatig en neemt langzaam af. De tsunami in de Indische Oceaan bijvoorbeeld, zorgde er volgens NASA voor dat de aard-as 2,5 centimeter verschoof en dat de aarde drie microseconden sneller om haar as ging draaien. Ook zou het smeltende poolijs, waardoor watermassa naar de evenaar stroomt, van invloed zijn. En als de aarde sneller draait, gaat de tijd ook sneller.

In tegenstelling tot GMT verdisconteert TA, de Atoomtijd, ook die minieme variaties. En omdat de omwentelingssnelheid dus niet altijd hetzelfde is, loopt de Zonnetijd (GMT) steeds verder achter op die Atoomtijd.

Nu wordt dat goedgemaakt door eens in de paar jaar, wanneer de atoomklokken 0,7 seconden voorlopen, een schrikkelseconde toe te voegen aan de Coordinated Universal Time (UTC). Als dat niet gebeurt, loopt de zonnetijd over een eeuw een minuut achter en over duizend jaar een uur, op de Atoomtijd. Nu is het volgens TAI 23 seconden verder dan uw digitale horloge of mobieltje vermeldt.

Het toevoegen van die schrikkelseconde blijkt voor datanetwerken een risicovolle operatie te zijn. Zo raakte de Russische satellietnavigatie in 1997 zo in de war van een minuut van 61 seconden dat het systeem bijna een dag buiten gebruik was. Als de schrikkelseconde verdwijnt worden dergelijke problemen voorkomen, zeggen voorstanders van de afschaffing van GMT.

Dat betekent niet dat de Britse argumenten in januari, als de Internationale Telecommunicatie Unie in Genève over het voorstel stemt, opzij worden geschoven. Eerdere stemmingen eindigden onbeslist, omdat ook astronomen willen vasthouden aan de traditionele zonnetijd.

De bezoekers van het ijkpunt bij de Royal Observatory in Greenwich reageren vooralsnog koeltjes. Maar er lopen deze ochtend dan ook voornamelijk toeristen rond. De weinige Britten die er zijn, halen hun schouders op. Gids Eddie Yeardon vindt de hele discussie onzin. Het gaat om de meest precieze tijd. „We zeggen toch ook niet dat de VN Amerikaans zijn omdat het hoofdkwartier toevallig in New York staat?” In de groep die hij rondleidt, zegt een Fransman pragmatisch: „Wakker worden wordt er echt niet makkelijker door.”

Dan valt de rode bal bovenop Flamsteed House van de mast naar beneden. Dat doet hij al sinds 1833, om de de schippers op de Theems in staat te stellen hun klokken gelijk te zetten voor ze uitvaren. Het is dan één uur precies. Greenwich Mean Time.