'Clown zijn is een hard vak'

In Saltimbank van Herman Heijermans is het circus niet alleen romantisch maar ook hard, met geldgebrek en zorgen. „Het droeve dat veel clowns hebben, komt voort uit hun plaats in het circus.”

„Moeder, haal de was binnen, de saltimbanks komen eraan.” Lange tijd was dit een gevleugelde uitdrukking. Saltimbanks zijn rondreizende toneelspelers, onbetrouwbare en armlastige theaterlieden die kleding van waslijnen roven en op andere manieren de rust verstoren. Regisseur Joeri Vos houdt van circus, van clowns. Dat hij het korte toneelspel Saltimbank van Herman Heijermans regisseert, is dan ook niet verwonderlijk. Deze klucht geeft met personages als Aujust, de domme clown, zijn vrouw Funny, Joep en Jim een inkijk in de dagelijkse perikelen van een rondreizend circus.

„Als kind speelde ik in het jeugdcircus Santelli in Groningen”, zegt Joeri Vos (30). „De wereld van de clowns boeit me. Iedereen in een circus doet een kunstje. De acrobaat, de trapezewerker. Een clown loopt daar altijd tussendoor. Zijn kunst is om het publiek te vermaken en vrolijk te stemmen, of verdrietig. Hij kan dat niet uit het hoofd leren, hij improviseert op wat het publiek hem geeft.”

In de voorstelling Saltimbank, uitgebracht door Generale Oost samen met TG42 uit Arnhem, bouwen de acteurs tijdens de voorstelling zelf het decor op. Dat gebeurt met de gebruikelijke clownacts: één beklimt een ladder die nergens houvast heeft. En dus omvalt. En die net op tijd wordt opgevangen door een ander.

De clowns zijn wit geschminkt en dragen felrode dopneuzen. Als je goed kijkt, zie je dat ze zwarte lijnen rondom hun oogleden hebben. Dat is volgens Vos een veelzeggend detail. „Het droeve dat veel clowns hebben, komt voort uit hun plaats in het circus”, vertelt hij met een aanstekelijk enthousiasme. „Hun taak bestaat eruit verwondering en verbazing te wekken. Het is een romantisch vak. En ook hard. Er is altijd geldgebrek, zoals in het spel van Heijermans. Tijdens mijn toneelopleiding aan de Toneelschool in Arnhem kregen we lessen in clownspel. Een van de eerste aanwijzingen was: take the flop. Met andere woorden: je staat daar voor je medeleerlingen, het lukt je niet ‘grappig’ te doen. Het enige wat je rest is die mislukking te accepteren. Daar sta je dan, als clown.”

Om ideeën op te doen voor de clowneske speelstijl van de voorstelling verdiepte Vos zich in grote klassieke clowns zoals Popov en Buster Keaton. Voor hem is het mooie aan het regisseren van Saltimbank dat zijn acteurs niets verhullen: „Elke verrichting van de spelers in de piste ziet de toeschouwer”, aldus Vos. „De voorstelling is druk en vol, maar die eerlijkheid maakt het puur en zuiver.”

Saltimbank ging op 1 maart 1922 in Centraal-Theater in Amsterdam in première, geregisseerd door de schrijver zelf. We zijn nu bijna een eeuw verder, wat hebben clowns ons te vertellen? „Aan het stuk ligt een liefdesverhaal ten grondslag, waardoor er onverwacht een grimmige kant te voorschijn komt. Funny, de vrouw van clown Aujus, zoekt haar liefdesgeluk elders. Haar overspeligheid maakt Aujus wanhopig. Maar ze zijn getrouwd en hebben elkaar nodig. Ik geef er een diepere wending aan door het stuk te regisseren op drie niveaus, die ook de ondertitel vormen van onze voorstelling: Wanhoop, Weltschmerz en Ware Liefde.”

Saltimbank van Herman Heijermans door General Oost/ TG42. 19/10 Toneelschuur, Haarlem. Tournee t/m 25/11. Inl: generaleoost.nl

    • Kester Freriks